Interactive modules by Olga Goodman, MD.Copyright protected · Read termsClose terms

All RheumaView™ interactive modules, quizzes and educational cases are original works developed by Olga Goodman, MD.

Without the author’s prior written permission, you may not copy or republish these modules or their components; extract, reuse or modify their original software code (“engines”); or use that code to build your own modules, quizzes or other products.

You may not claim these works as your own or remove or replace the author’s name or copyright notices. When quoting material, credit Olga Goodman, MD, identify the source and include a direct link to the original.

Free or public access is provided for learning and does not grant permission to copy, adapt or redistribute the materials. Unauthorized use of protected material may constitute copyright infringement. Exceptions and limitations provided by applicable law remain unaffected.

Sharing direct links to the modules is welcome.

© 2026 Olga Goodman, MD. All rights reserved.

Schorzenia niereumatyczne · Przewodnik dla pacjentów

Ból i zmęczenie: jak znaleźć właściwą pomoc

Fibromialgia, ME/CFS, nasilony ból i schorzenia pokrewne: przewodnik dla pacjentów i bliskich.

Olga Goodman, MD · Przegląd danych: 25 września 2026
Obejrzyj krótki film

Pięć historii o fibromialgii, ME/CFS i bólu regionalnym. Film po angielsku · 2:52.

Interaktywne historie dla pacjentów

Ból i zmęczenie

Nie ma jednego badania

Dwa lata z fibromialgią, opowiedziane od strony pacjentki: ból, prawidłowe wyniki, przekazanie opieki, leki i noc, w której nowy ból był naprawdę nowy.

Bezpłatnie po rejestracji

Otwórz historię →

Sprawdzono

Ból i zmęczenie

Załamanie przychodzi z opóźnieniem

Osiemnaście miesięcy ME/CFS po wirusie, opowiedziane od strony pacjenta: opóźnione załamanie, budżet, zegarek, klinika za granicą i przegląd leczenia zrobiony jak należy.

Bezpłatnie po rejestracji

Otwórz historię →

Sprawdzono

Ból i zmęczenie

Granica

Cztery lata ze spondyloartropatią, której bałaś się leczyć, i z zespołem bólowym, który wyrósł obok: gdy ból, badanie lekarskie, wyniki krwi i obrazy nie są zgodne.

Bezpłatnie po rejestracji

Otwórz historię →

Sprawdzono

Przygotowanie do wizyty
Narzędzia i porównania
Na tej stronie
  1. Gdzie należą te choroby
  2. Ból, zmęczenie, senność czy osłabienie mięśni?
  3. Kiedy nowe objawy wymagają pilnej pomocy
  4. Co oznacza rozpoznanie fibromialgii
  5. Wykonalny plan leczenia fibromialgii
  6. Leki stosowane w fibromialgii
  7. Gdy leczenie nie pomogło
  8. ME/CFS to więcej niż przewlekłe zmęczenie
  9. PEM: reakcja na wysiłek, która zmienia postępowanie
  10. Gospodarowanie energią i rehabilitacja przy PEM
  11. Leczenie objawów ME/CFS i ciężki przebieg
  12. Dzieci: AMPS i uogólniony ból młodzieńczy
  13. Ból miejscowy, CRPS i ból neuropatyczny
  14. Zawroty głowy podczas stania i POTS
  15. Hipermobilność, długi COVID i inne współistniejące problemy
  16. Jak oceniać leczenie eksperymentalne
  17. Urządzenia, tlen, suplementy i peptydy
  18. Jak przygotować przydatną wizytę

Gdzie należą te choroby

Fibromialgia, ME/CFS i zespoły nasilonego bólu mogą znacznie ograniczać sprawność. Nie są układowymi zapalnymi chorobami reumatycznymi o podłożu autoimmunologicznym i wymagają własnego planu diagnostyki i opieki.

Fibromialgia, ME/CFS i zespoły nasilonego bólu mogą znacznie ograniczać sprawność. Nie są układowymi zapalnymi chorobami reumatycznymi o podłożu autoimmunologicznym i wymagają własnego planu diagnostyki i opieki. Mogą też współistnieć z chorobą reumatyczną.

Reumatolog może ustalić, czy występuje zapalna choroba reumatyczna. Dalsza opieka powinna mieć określonego koordynatora i zapewniać dostęp do potrzebnych specjalistów. Zmianie zespołu musi towarzyszyć wykonalny plan. Nie oznacza to, że objawy są wymyślone lub nieważne.

Ból, zmęczenie, senność czy osłabienie mięśni?

Zmęczenie oznacza brak dostępnej energii. Senność to skłonność do zasypiania.

Zmęczenie oznacza brak dostępnej energii. Senność to skłonność do zasypiania. Osłabienie mięśni oznacza trudność w wytwarzaniu siły. Ból może ograniczać ruch bez rzeczywistego niedowładu. Problemy te mogą współistnieć, lecz wymagają różnej diagnostyki. Opisz zwykły dzień, zmianę wcześniejszych możliwości i samopoczucie następnego dnia po aktywności.

Kiedy nowe objawy wymagają pilnej pomocy

Nowy ból w klatce piersiowej, nasilona duszność, nagłe osłabienie jednej strony ciała, utrata kontroli nad pęcherzem lub jelitami z nowym osłabieniem nóg albo drętwieniem krocza oraz gorący obrzęknięty staw z gorączką wymagają pilnej oceny. Szybko narastające osłabienie, niemożność picia, znaczne odwodnienie i myśli samobójcze również wymagają pomocy.

Nowy ból w klatce piersiowej, nasilona duszność, nagłe osłabienie jednej strony ciała, utrata kontroli nad pęcherzem lub jelitami z nowym osłabieniem nóg albo drętwieniem krocza oraz gorący obrzęknięty staw z gorączką wymagają pilnej oceny. Szybko narastające osłabienie, niemożność picia, znaczne odwodnienie i myśli samobójcze również wymagają pomocy. Wcześniejsze rozpoznanie przewlekłego bólu nie może przesłaniać nowego stanu nagłego.

Co oznacza rozpoznanie fibromialgii

Fibromialgia obejmuje uogólniony ból oraz między innymi sen niedający wypoczynku, zmęczenie i trudności poznawcze. Lekarz ocenia układ i czas trwania objawów, badanie fizykalne oraz odpowiednio dobrane badania.

Fibromialgia obejmuje uogólniony ból oraz między innymi sen niedający wypoczynku, zmęczenie i trudności poznawcze. Lekarz ocenia układ i czas trwania objawów, badanie fizykalne oraz odpowiednio dobrane badania. Nie ma jednego badania krwi potwierdzającego fibromialgię. Prawidłowe wskaźniki zapalne jej nie dowodzą, a sam dodatni ANA nie dowodzi tocznia. Fibromialgia może współistnieć z zapaleniem stawów lub inną chorobą.

Ból jest rzeczywisty. Zmienione przetwarzanie bodźców bólowych jest ważnym modelem klinicznym; badania innych mechanizmów biologicznych trwają. Wynik eksperymentu nie jest jeszcze rutynowym testem diagnostycznym dla konkretnej osoby.

Wykonalny plan leczenia fibromialgii

Wybierz kilka ważnych celów: lepszy sen, łatwiejsze ubieranie się, mniejszy wpływ bólu lub bardziej przewidywalny dzień. Pomoc może obejmować edukację, dostosowany ruch, leczenie zaburzeń snu i psychologiczne umiejętności radzenia sobie z bólem.

Wybierz kilka ważnych celów: lepszy sen, łatwiejsze ubieranie się, mniejszy wpływ bólu lub bardziej przewidywalny dzień. Pomoc może obejmować edukację, dostosowany ruch, leczenie zaburzeń snu i psychologiczne umiejętności radzenia sobie z bólem. Terapia poznawczo-behawioralna lub terapia akceptacji i zaangażowania nie oznacza psychologicznego pochodzenia choroby.

Przed zwiększaniem aktywności należy ocenić powysiłkowe nasilenie objawów, czyli PEM. Jeśli go nie ma, można stopniowo dobierać tolerowany ruch. Opóźnione i długotrwałe pogorszenie wielu objawów wymaga zmiany planu. Rehabilitacja nie jest rywalizacją; zaostrzenie dostarcza informacji do dostosowania opieki.

Leki stosowane w fibromialgii

W USA zatwierdzone są duloksetyna, milnacipran, pregabalina oraz podjęzykowa cyklobenzapryna Tonmya, zatwierdzona w 2025 roku. Rejestracja zależy od kraju i wieku pacjenta.

W USA zatwierdzone są duloksetyna, milnacipran, pregabalina oraz podjęzykowa cyklobenzapryna Tonmya, zatwierdzona w 2025 roku. Rejestracja zależy od kraju i wieku pacjenta. Tonmya nie jest zamiennikiem zwykłej tabletki cyklobenzapryny. Niektóre inne leki, na przykład amitryptylina, są stosowane poza zarejestrowanym wskazaniem u wybranych osób.

Ustal cel, interakcje, termin oceny i sposób zakończenia leczenia. Więcej leków nie gwarantuje większej korzyści. Nie odstawiaj gwałtownie leku przeciwdepresyjnego, pregabaliny ani przewlekle przyjmowanego opioidu bez planu. Glikokortykosteroidy i leki immunosupresyjne nie są zwykłym leczeniem fibromialgii. Zwiększanie opioidów zazwyczaj nie jest dobrym rozwiązaniem długoterminowym.

Gdy leczenie nie pomogło

Warto ponownie ocenić rozpoznanie, rzeczywisty czas próby leczenia, działania niepożądane, sen, objawy w pozycji stojącej, nastrój i inne źródła bólu. Zapytaj, czy leczenie dotyczyło głównego ograniczenia.

Warto ponownie ocenić rozpoznanie, rzeczywisty czas próby leczenia, działania niepożądane, sen, objawy w pozycji stojącej, nastrój i inne źródła bólu. Zapytaj, czy leczenie dotyczyło głównego ograniczenia. Czasem lepiej ograniczyć nieskuteczne leki niż dodawać kolejne. Utrzymywanie się objawów nie dowodzi braku wysiłku ani samo w sobie ukrytej choroby autoimmunologicznej.

ME/CFS to więcej niż przewlekłe zmęczenie

Mialgiczne zapalenie mózgu i rdzenia/zespół przewlekłego zmęczenia obejmuje charakterystyczny układ: znaczne ograniczenie funkcjonowania, PEM, sen niedający wypoczynku oraz objawy poznawcze lub ortostatyczne. Systemy diagnostyczne różnią się wymaganym czasem trwania.

Mialgiczne zapalenie mózgu i rdzenia/zespół przewlekłego zmęczenia obejmuje charakterystyczny układ: znaczne ograniczenie funkcjonowania, PEM, sen niedający wypoczynku oraz objawy poznawcze lub ortostatyczne. Systemy diagnostyczne różnią się wymaganym czasem trwania. Przewlekłe zmęczenie jest także objawem wielu innych chorób; te określenia nie są zamienne.

Ocena obejmuje wywiad, badanie i uzasadnione sprawdzenie innych przyczyn. Nie istnieje pojedyncze rutynowe badanie krwi potwierdzające ME/CFS. Choroba może współistnieć z fibromialgią lub pojawić się po COVID-19.

PEM: reakcja na wysiłek, która zmienia postępowanie

PEM to pogorszenie po wysiłku fizycznym, umysłowym, emocjonalnym lub społecznym, który wcześniej był tolerowany. Może pojawić się z opóźnieniem, często po 12–48 godzinach, i trwać wiele dni lub dłużej.

PEM to pogorszenie po wysiłku fizycznym, umysłowym, emocjonalnym lub społecznym, który wcześniej był tolerowany. Może pojawić się z opóźnieniem, często po 12–48 godzinach, i trwać wiele dni lub dłużej. Jednocześnie mogą nasilać się ból, trudności poznawcze, zaburzenia snu i objawy grypopodobne. To coś innego niż zwykłe zmęczenie po aktywności.

Zapisuj aktywność, opóźnienie pogorszenia, objawy i czas powrotu do poprzedniego stanu. Nie wywołuj celowo zaostrzenia, aby udowodnić PEM. Dzienniczek pomaga rozpoznać wzorzec, ale sam nie ustala diagnozy.

Gospodarowanie energią i rehabilitacja przy PEM

Pacing polega na dostosowaniu obowiązków i odpoczynku do możliwego do utrzymania poziomu energii. Mycie, rozmowa, ekran, podróż i myślenie również są obciążeniem.

Pacing polega na dostosowaniu obowiązków i odpoczynku do możliwego do utrzymania poziomu energii. Mycie, rozmowa, ekran, podróż i myślenie również są obciążeniem. Dziel zadania, planuj odpoczynek i uwzględniaj zmienność dnia. Pulsometr niekiedy pomaga dostrzec zależności, ale nie ma uniwersalnego bezpiecznego progu tętna.

Sztywne zwiększanie ćwiczeń bez uwzględnienia objawów jest niewłaściwe w ME/CFS. Plan ruchowy musi być indywidualny i elastyczny. Pacing służy zarządzaniu objawami; nie jest udowodnionym wyleczeniem ani zakazem wszelkiego ruchu niezależnie od możliwości.

Leczenie objawów ME/CFS i ciężki przebieg

Opieka może dotyczyć zaburzeń snu, bólu, migreny, nietolerancji ortostatycznej, odżywiania i chorób współistniejących. Zacznij od objawu najbardziej ograniczającego życie i oceniaj tolerancję leczenia.

Opieka może dotyczyć zaburzeń snu, bólu, migreny, nietolerancji ortostatycznej, odżywiania i chorób współistniejących. Zacznij od objawu najbardziej ograniczającego życie i oceniaj tolerancję leczenia. Psychoterapia może wspierać adaptację, ale nie leczy przyczyny ME/CFS.

Osoby niewychodzące z domu lub leżące potrzebują dostępnej opieki: krótszych albo zdalnych wizyt, ograniczenia światła i hałasu, pomocy w jedzeniu i piciu, ochrony skóry przed uciskiem oraz planu opieki domowej. Znaczne pogorszenie, zaburzenia połykania i niedostateczne przyjmowanie pokarmów wymagają oceny medycznej. Badania i transport nie powinny powodować niepotrzebnego przeciążenia.

Dzieci: AMPS i uogólniony ból młodzieńczy

Zespół nasilonego bólu mięśniowo-szkieletowego, AMPS, obejmuje różne obrazy bólu u dzieci. Diagnostyka uwzględnia uraz, zapalenie, choroby neurologiczne i inne przyczyny.

Zespół nasilonego bólu mięśniowo-szkieletowego, AMPS, obejmuje różne obrazy bólu u dzieci. Diagnostyka uwzględnia uraz, zapalenie, choroby neurologiczne i inne przyczyny. Leczenie często łączy fizjoterapię, terapię zajęciową, edukację o bólu, wsparcie psychologiczne oraz wspomagany powrót do codziennych zajęć i szkoły.

Program powinien uwzględniać dziecko, rodzinę i realne dostosowania nauki. Opóźnione długotrwałe pogorszenie, istotne objawy ortostatyczne lub objawy ogólnoustrojowe wymagają ponownej oceny. Intensywnego programu AMPS nie należy automatycznie stosować u dziecka z ME/CFS i PEM. Dziecko nie jest winne swojemu bólowi.

Ból miejscowy, CRPS i ból neuropatyczny

Miejscowy ból mięśni lub ścięgien, ból neuropatyczny i kompleksowy zespół bólu regionalnego wymagają odrębnej oceny. CRPS może obejmować nieproporcjonalny ból regionalny ze zmianą temperatury, koloru, obrzękiem, poceniem lub zaburzeniem ruchu.

Miejscowy ból mięśni lub ścięgien, ból neuropatyczny i kompleksowy zespół bólu regionalnego wymagają odrębnej oceny. CRPS może obejmować nieproporcjonalny ból regionalny ze zmianą temperatury, koloru, obrzękiem, poceniem lub zaburzeniem ruchu. Nie jest po prostu cięższą fibromialgią. Pieczenie i zaburzenia czucia mogą sugerować neuropatię, ale same jej nie potwierdzają.

Niekiedy potrzebny jest neurolog lub poradnia leczenia bólu. Badania nerwów i biopsja skóry mają konkretne wskazania. Prawidłowe standardowe badanie przewodnictwa nerwowego nie wyklucza neuropatii cienkich włókien.

Zawroty głowy podczas stania i POTS

Kołatanie serca, uczucie omdlewania i trudności poznawcze w pionie mogą wiązać się z nietolerancją ortostatyczną. POTS jest jednym z możliwych rozpoznań i wymaga uporządkowanej oceny oraz wykluczenia innych przyczyn szybkiego tętna.

Kołatanie serca, uczucie omdlewania i trudności poznawcze w pionie mogą wiązać się z nietolerancją ortostatyczną. POTS jest jednym z możliwych rozpoznań i wymaga uporządkowanej oceny oraz wykluczenia innych przyczyn szybkiego tętna. Pojedynczy odczyt zegarka nie wystarcza.

Postępowanie może obejmować dostosowane przyjmowanie płynów i soli, kompresję i wybrane leki. Zależy to między innymi od ciśnienia oraz stanu serca i nerek; zwiększanie soli nie jest zaleceniem dla każdego. Przy PEM trzeba również dostosować zalecenia ruchowe. Powtarzające się omdlenia lub nowe dolegliwości w klatce piersiowej wymagają oceny.

Hipermobilność, długi COVID i inne współistniejące problemy

Duża ruchomość stawów sama nie rozpoznaje hipermobilnego zespołu Ehlersa–Danlosa. Objawowa hipermobilność może wymagać stabilizacji, ochrony stawów i indywidualnej rehabilitacji.

Duża ruchomość stawów sama nie rozpoznaje hipermobilnego zespołu Ehlersa–Danlosa. Objawowa hipermobilność może wymagać stabilizacji, ochrony stawów i indywidualnej rehabilitacji. Długi COVID może obejmować ból, zmęczenie, PEM oraz objawy poznawcze i autonomiczne, ale obraz choroby nie jest jednakowy u wszystkich.

Bezdech senny, niedokrwistość, choroby tarczycy, działania leków, niedobory żywieniowe i choroby neurologiczne także mogą wpływać na stan pacjenta. Czynnościowe zaburzenie neurologiczne rozpoznaje się na podstawie odpowiednich dodatnich objawów klinicznych, nie tylko dlatego, że badania są prawidłowe.

Jak oceniać leczenie eksperymentalne

Zapytaj, co badano, u ilu osób, z jakim porównaniem i czy znacząco poprawiło się codzienne funkcjonowanie. Rejestracja badania nie dowodzi skuteczności.

Zapytaj, co badano, u ilu osób, z jakim porównaniem i czy znacząco poprawiło się codzienne funkcjonowanie. Rejestracja badania nie dowodzi skuteczności. Rejestracja leku na inną chorobę nie oznacza rejestracji dla twojego rozpoznania. Uwzględnij koszt, podróże, kontrole i czas regeneracji.

Istnieją ważne ujemne badania randomizowane małych dawek naltreksonu w fibromialgii. Niewielkie badania arypiprazolu, rapamycyny lub daratumumabu w ME/CFS nie tworzą ustalonych protokołów leczenia. Rytuksymab nie wykazał korzyści w ważnym badaniu ME/CFS. Immunosupresja, wymiana osocza i wlewy wymagają szczególnie mocnego uzasadnienia.

Urządzenia, tlen, suplementy i peptydy

Badania stymulacji mózgu i tlenoterapii hiperbarycznej przynoszą sygnały korzyści w wybranych grupach z fibromialgią, ale protokoły i trwałość efektu są różne. Akupunkturę i inne metody uzupełniające można rozważać z określonym celem.

Badania stymulacji mózgu i tlenoterapii hiperbarycznej przynoszą sygnały korzyści w wybranych grupach z fibromialgią, ale protokoły i trwałość efektu są różne. Akupunkturę i inne metody uzupełniające można rozważać z określonym celem. Korzyść w fibromialgii nie dowodzi skuteczności w ME/CFS.

Wyrównanie udokumentowanego niedoboru różni się od obietnicy „naprawy mitochondriów”. BPC-157 oraz produkty komórkowe i egzosomowe nie mają ustalonej skuteczności w tych zespołach. Potrzebne są badania u ludzi dla konkretnego produktu i diagnozy. „Naturalne” i „eksperymentalne” nie oznacza bezpieczne.

Jak przygotować przydatną wizytę

Przygotuj krótką historię, główne ograniczenie w życiu, reakcję na wysiłek w kolejnych dwóch dobach, listę leków z korzyściami i działaniami niepożądanymi oraz istotne wcześniejsze wyniki. Ustal koordynatora opieki, cel próby leczenia, sposób oceny oraz objawy uzasadniające ponowną konsultację reumatologiczną.

Przygotuj krótką historię, główne ograniczenie w życiu, reakcję na wysiłek w kolejnych dwóch dobach, listę leków z korzyściami i działaniami niepożądanymi oraz istotne wcześniejsze wyniki. Ustal koordynatora opieki, cel próby leczenia, sposób oceny oraz objawy uzasadniające ponowną konsultację reumatologiczną.

Arkusz wizyty w tym dziale pomaga uporządkować rozmowę. Nie stawia diagnozy i nie zaleca leków. Wspólne cele powinny być wykonalne nawet przy niepełnej poprawie.

Źródła i dalsza lektura

Oryginalne źródła kliniczne; język publikacji może różnić się od języka przewodnika.

  1. American College of Rheumatology · Fibromyalgia
  2. Wolfe et al. · 2016 revisions to fibromyalgia diagnostic criteria
  3. HAS · Fibromyalgia in adults: diagnostic process and treatment strategy, 2025
  4. CDC · NAM/IOM 2015 diagnostic criteria for ME/CFS
  5. NICE NG206 · ME/CFS diagnosis and management
  6. CDC · Preventing symptom worsening in ME/CFS
  7. CDC · Evaluation of ME/CFS, updated April 2026
  8. CDC · Clinical care for severely affected patients with ME/CFS
  9. CHOP · AMPS multidisciplinary consultative clinic
  10. FDA · Tonmya approval, 15 August 2025
  11. Cymbalta · US prescribing information
  12. FDA · Lyrica US prescribing information, 2025
  13. DailyMed · Savella prescribing information
  14. Tonmya · US prescribing information
  15. Canadian Cardiovascular Society · POTS position statement, 2020
  16. GeneReviews · Hypermobile Ehlers–Danlos syndrome
  17. Harden et al. · CRPS practical diagnostic and treatment guidelines, fifth edition
  18. Geerts et al. · IVIG in painful idiopathic small-fiber neuropathy, randomized trial
  19. CDC · Long COVID clinical guidance, March 2026
  20. Rodríguez-Freire et al. · INNOVA randomized trial, 2026
  21. Fluge et al. · Rituximab in ME/CFS randomized trial, 2019
  22. Fluge et al. · Daratumumab in ME/CFS pilot study, 2025
  23. Ruan et al. · Low-dose rapamycin pilot study, 2025
  24. Silva et al. · Multicentre sham-controlled rTMS trial in fibromyalgia, 2025
  25. HOTFy · Hyperbaric oxygen in fibromyalgia, 2026
  26. FDA · July 2026 Pharmacy Compounding Advisory Committee materials
  27. FDA · Regenerative medicine products, stem cells and exosomes

Olga Goodman, MD · RheumaView™

Kopiowanie bez podania autorstwa zabronione. Materiał edukacyjny; ta strona nie jest kanałem korespondencji klinicznej.

Wróć do przewodnika dla pacjentów

Share this page

FacebookLinkedInXWhatsAppTelegram

Topics: Rheumatology