Interactive modules by Olga Goodman, MD.Copyright protected · Read termsClose terms

All RheumaView™ interactive modules, quizzes and educational cases are original works developed by Olga Goodman, MD.

Without the author’s prior written permission, you may not copy or republish these modules or their components; extract, reuse or modify their original software code (“engines”); or use that code to build your own modules, quizzes or other products.

You may not claim these works as your own or remove or replace the author’s name or copyright notices. When quoting material, credit Olga Goodman, MD, identify the source and include a direct link to the original.

Free or public access is provided for learning and does not grant permission to copy, adapt or redistribute the materials. Unauthorized use of protected material may constitute copyright infringement. Exceptions and limitations provided by applicable law remain unaffected.

Sharing direct links to the modules is welcome.

© 2026 Olga Goodman, MD. All rights reserved.

RheumaView · Olga Goodman, MD

For professionals · Case & imaging discussion

Bertolotti syndrome: films, images and clinical cases

Confirmed remission of spondyloarthritis, with persisting asymmetric low back pain: follow the clinical cases and inspect the original radiographs.

Free · Open to everyone · No registration

On this page

01The teaching film

English-language film · 8 min 2 sec · Supplied transcripts in EN / RU / ES / PL below.

Confirmed remission, persisting pain

In the author’s cases, remission of spondyloarthritis was established through clinical assessment and supporting investigations. The film explores a coexisting mechanical explanation for the residual pain.

Read the complete transcript ↓

02Read the anatomy, then assess attribution

Frontal radiograph with labels showing an enlarged left bony process, an accessory articulation with the sacrum, and the sacrum.
Original deidentified radiograph supplied by Olga Goodman, MD. The blue outline marks the enlarged bony process; the dashed oval marks the additional articulation. L is the patient’s left, on the right of the displayed image.

Tap the image to enlarge it. The written explanation below also describes the labels.

The supplied frontal study demonstrates an enlarged left transverse process forming an accessory articulation with the sacral region, with adjacent sclerosis and remodeling. The blue annotation identifies this anatomical relationship. It does not establish which structure generates pain. The image label deliberately says “lowest lumbar-type segment”: a cropped junctional radiograph cannot reliably establish vertebral numbering.

The accompanying overview and lateral view provide context. Sacroiliac joints, the segment above the transition, facets, discs and possible neural compression require separate assessment. Degenerative change and inflammatory disease can coexist; sclerosis alone is not specific for inflammatory sacroiliitis.

Additional original views from the supplied image set
Lumbar overview, deidentified original radiograph
Lumbar overview · tap to enlarge.
Lateral lumbosacral view, deidentified original radiograph
Lateral lumbosacral view · tap to enlarge.

03Case context and clinical inference

The supplied films describe two women with HLA-B27-positive spondyloarthritis treated with secukinumab and residual asymmetric, positional low back pain. In these cases, remission was confirmed through the full clinical assessment and supporting investigations. The teaching question is why pain can persist despite confirmed remission.

The transitional anatomy provides a plausible additional mechanical contributor. Coexisting inflammatory disease and a developmental accessory articulation should be assessed as separate clinical problems. Prior MRI and radiographic findings are interpreted in their time context; structural findings may remain visible after inflammatory activity has been controlled.

For readers applying this example to a different patient, establish disease activity from the clinical picture, examination and appropriate investigations rather than inferring it from pain intensity or a single image. In the cases presented, the supplied materials do not include a diagnostic block response or a longitudinal response to targeted treatment establishing the pseudoarticulation as the dominant pain generator. The clinical hypothesis remains distinct from proof of a particular pain source.

Practical endpoint: name the anatomical finding, document the level-counting method, state the proposed pain mechanism and its uncertainty, and make the next diagnostic or therapeutic step answer a specific clinical question. Do not change SpA therapy solely because a transitional vertebra is identified.

04Complete video transcripts

The supplied transcripts are reproduced as records of the film. Clinical context and the limits of pain attribution are discussed above. The professional overview is in English; the author also supplied the following translated transcripts.

English
01 · Opening

Bertolotti syndrome, when spondyloarthritis is in remission. Two patients. Plain radiographs.

02 · The cases

Two women, each with the same two diagnoses. The first is 41, African American. The second is 39, of European descent. Each has HLA-B27 positive spondyloarthritis, and each has Bertolotti syndrome. Both take secukinumab. In both, the spondyloarthritis is in complete remission, clinical and radiographic. And both still have pain: low in the lumbar region, asymmetric, and positional. The question of this film is where that pain comes from. Most likely, the cause is one and the same in both. For the first patient we have radiographs of the spine, the sacroiliac joints and the pelvis, with earlier MRI reports. For the second: two radiographic studies, an MRI of the sacroiliac joints, and bone densitometry.

03 · The rule: two sources

Before reading, set the rule. Remission of inflammatory disease is not a promise of freedom from pain. So for every painful region, name the source. At the lumbosacral junction there are two candidates. One is developmental. In a transitional segment, a broad transverse process of the lowest lumbar vertebra reaches down to the sacrum, and forms a false joint with it. This is the anatomy behind Bertolotti syndrome. The other is inflammatory: the sacroiliac joint, with sclerosis and erosion along its margins. In this film, blue marks the transitional articulation and mechanical, degenerative change. Gold marks inflammatory change.

04 · Patient 1: the lumbosacral junction

The first patient. This is the angled frontal view of the sacrum. Follow the lowest lumbar vertebra outward, to its left transverse process. It is not the slender spur we expect. It is broad and tall, and its lower end comes down onto the wing of the sacrum. Where the two bones meet, they form a pseudoarticulation: a false joint, where normally there is none. The right process is enlarged too, but there the contact is less pronounced. The report reads: transitional lumbosacral anatomy, with an asymmetric pseudoarticulation, more pronounced on the left.

05 · Patient 1: the lumbar spine

The rest of her lumbar spine is quiet. On the frontal view there is a mild curve, convex to the left. On the lateral view, the disc spaces at L4–L5 and at L5–S1 are mildly narrowed, and the lower facet joints show mild arthropathy. There is no spondylolisthesis, and no convincing pars defect on the oblique views. There are no syndesmophytes and no ankylosis.

06 · Patient 1: the sacroiliac joints

Now the joints where her spondyloarthritis would be written. Both sacroiliac joints show mild subchondral sclerosis on the iliac side, most evident in the lower part, and slightly greater on the right. The joint spaces are preserved. There are no definite erosions and no ankylosis. The report favors mild degenerative, condensing change rather than definite radiographic sacroiliitis. An earlier MRI report described only a mild signal at the anterior right sacroiliac ligament, without edema and without erosion. Her spondyloarthritis is in remission, and it has left no destructive mark on these films.

07 · Patient 2: the lumbosacral junction

The second patient. The same view, and the same finding. Her lowest lumbar segment is transitional: the MRI report calls it L5 versus S1. The transverse processes are spatulated, wide and flat. On the left, the process comes down onto the sacral wing, and a cleft runs between them. That cleft is the pseudoarticulation. Along it, the bone is sclerotic and remodeled, and MRI confirms moderate degenerative change around this false joint. On the right, the process is broad, but no articulation is described.

08 · Patient 2: the sacroiliac joints

Just below it, on the same film, is the other diagnosis. Both sacroiliac joints are abnormal. On the left there is subchondral sclerosis, mainly on the iliac side, with shallow erosions, most marked in the lower part of the joint. On the right, the sclerosis is milder and the erosions are subtle. The joint spaces are preserved. There is no bony bridging and no ankylosis. MRI agrees: mild bilateral sacroiliitis, with erosions, sclerosis and patchy marrow edema. The report calls this chronic structural sacroiliitis, in keeping with axial spondyloarthritis.

09 · Patient 2: two studies

She has two studies, less than a year apart, both on treatment. Set them one above the other. The sacroiliitis is present on both, with the same pattern of erosion and sclerosis. There are no convincing new erosions, no loss of joint space, and no ankylosis. The pseudoarticulation, and the degenerative change around it, are unchanged as well. There are no syndesmophytes and no vertebral fractures, and bone density is normal at the spine and at the total hip. In the first patient, too, the comparison films show no inflammatory progression. This is radiographic remission, and clinically both women are in complete remission as well. Both still have pain.

10 · Two patients, one variant

Side by side, the two junctions look alike. In each woman, the left transverse process of the transitional vertebra forms a false joint with the sacrum. The reports describe this anatomy. They do not classify it. What follows is our presumption, not a report finding. In the Castellvi scheme, an enlarged process that articulates with the sacrum is type II: IIA when it is on one side, IIB when it is on both. The second patient would be type IIA, on the left. The first would be IIA or IIB, because her right side is less pronounced.

11 · Two diagnoses, one pain

So read the pain the way we read the film: by its source. The spondyloarthritis is real in both women, and in both it is in complete remission, clinical and radiographic, on secukinumab. The transitional articulation is a different matter. It is developmental anatomy. It carries altered load, the bone around it degenerates, and a biologic does not change it. The pain that remains fits this source: positional, asymmetric, low in the lumbar region. So the most likely cause is one and the same in both women: Bertolotti syndrome. In the words of the analysis: a separate mechanical contributor, superimposed on inflammatory sacroiliac disease.

12 · The reports

The reports keep three layers apart. Observation: in both patients, a transitional lumbosacral segment with a pseudoarticulation, predominant on the left. In the first, mild iliac-sided sclerosis of the sacroiliac joints, without definite erosions. In the second, bilateral sclerosis with shallow erosions, stable between studies. Interpretation: in the first patient, the pattern favors degenerative, condensing change rather than definite radiographic sacroiliitis. In the second, structural sacroiliitis, in keeping with axial spondyloarthritis. In both, the pseudoarticulation is a separate mechanical contributor. Limit: radiographs cannot show marrow edema. Grading of the canal and the foramina needs MRI or CT. And no film shows which structure hurts. That remains a clinical judgment.

13 · Take-home

Three things to carry to the next film. When spondyloarthritis is in remission, and a positional, asymmetric pain remains low in the lumbar spine, look at the lumbosacral junction. A pseudoarticulation and sacroiliitis can share one film: read them, and name them, separately. And remember what the biologic treats. It treats the spondyloarthritis. It does not change transitional anatomy.

Русский
01 · Вступление

Синдром Бертолотти при спондилоартрите в ремиссии. Две пациентки. Обзорные рентгенограммы.

02 · Случаи

Две женщины, и у каждой одни и те же два диагноза. Первой 41 год, она афроамериканка. Второй 39 лет, она европейского происхождения. У каждой HLA-B27-позитивный спондилоартрит, и у каждой синдром Бертолотти. Обе получают секукинумаб. У обеих спондилоартрит в полной ремиссии, клинической и рентгенологической. И у обеих сохраняется боль: в нижнепоясничной области, асимметричная, зависящая от положения тела. Вопрос этого фильма — откуда эта боль. Скорее всего, причина у обеих одна и та же. По первой пациентке у нас есть рентгенограммы позвоночника, крестцово-подвздошных суставов и таза, а также заключения прежних МРТ. По второй — два рентгенологических исследования, МРТ крестцово-подвздошных суставов и денситометрия.

03 · Правило: два источника

Прежде чем читать снимки, зададим правило. Ремиссия воспалительного заболевания не обещает отсутствия боли. Поэтому для каждой болезненной области нужно назвать источник. В пояснично-крестцовом переходе кандидатов два. Первый — особенность развития. В переходном сегменте широкий поперечный отросток нижнего поясничного позвонка доходит до крестца и образует с ним ложный сустав. Это анатомическая основа синдрома Бертолотти. Второй — воспалительный: крестцово-подвздошный сустав со склерозом и эрозиями по краям. В этом фильме синим отмечены переходное сочленение и механические, дегенеративные изменения. Золотым — воспалительные изменения.

04 · Пациентка 1: пояснично-крестцовый переход

Первая пациентка. Это прямая проекция крестца с наклоном луча. Проследите нижний поясничный позвонок кнаружи, до его левого поперечного отростка. Это не тонкий выступ, которого мы ожидаем. Он широкий и высокий, а его нижний край опускается на крыло крестца. Там, где две кости соприкасаются, они образуют псевдоартроз — ложный сустав там, где в норме его нет. Правый отросток тоже увеличен, но контакт там менее выражен. В заключении сказано: переходная пояснично-крестцовая анатомия с асимметричным псевдоартрозом, более выраженным слева.

05 · Пациентка 1: поясничный отдел

В остальном её поясничный отдел спокоен. В прямой проекции — лёгкое искривление выпуклостью влево. В боковой проекции высота дисков L4–L5 и L5–S1 слегка снижена, в нижних дугоотростчатых суставах — лёгкая артропатия. Спондилолистеза нет, убедительного дефекта межсуставной части дуги в косых проекциях нет. Нет ни синдесмофитов, ни анкилоза.

06 · Пациентка 1: крестцово-подвздошные суставы

Теперь суставы, на которых должен был бы оставить след её спондилоартрит. В обоих крестцово-подвздошных суставах — лёгкий субхондральный склероз со стороны подвздошной кости, наиболее заметный в нижних отделах и чуть более выраженный справа. Суставные щели сохранены. Достоверных эрозий нет, анкилоза нет. Заключение склоняется к лёгким дегенеративным, конденсирующим изменениям, а не к достоверному рентгенологическому сакроилииту. В более раннем заключении МРТ описан лишь слабый сигнал в области передней крестцово-подвздошной связки справа, без отёка и без эрозий. Её спондилоартрит в ремиссии, и деструктивного следа на этих снимках он не оставил.

07 · Пациентка 2: пояснично-крестцовый переход

Вторая пациентка. Та же проекция и та же находка. Её нижний поясничный сегмент переходный: в заключении МРТ он обозначен как L5 или S1. Поперечные отростки лопатообразные, широкие и плоские. Слева отросток опускается на крыло крестца, и между ними проходит щель. Эта щель и есть псевдоартроз. Вдоль неё кость склерозирована и перестроена, а МРТ подтверждает умеренные дегенеративные изменения вокруг этого ложного сустава. Справа отросток широкий, но сочленение не описано.

08 · Пациентка 2: крестцово-подвздошные суставы

Чуть ниже, на том же снимке, — второй диагноз. Оба крестцово-подвздошных сустава изменены. Слева — субхондральный склероз, преимущественно со стороны подвздошной кости, с неглубокими эрозиями, наиболее выраженными в нижней части сустава. Справа склероз мягче, а эрозии едва заметны. Суставные щели сохранены. Костных мостиков нет, анкилоза нет. МРТ с этим согласуется: лёгкий двусторонний сакроилиит с эрозиями, склерозом и очаговым отёком костного мозга. В заключении это названо хроническим структурным сакроилиитом, что соответствует аксиальному спондилоартриту.

09 · Пациентка 2: два исследования

У неё два исследования с интервалом меньше года, оба на фоне лечения. Расположим их одно над другим. Сакроилиит виден на обоих, с той же картиной эрозий и склероза. Убедительных новых эрозий нет, сужения суставной щели нет, анкилоза нет. Псевдоартроз и дегенеративные изменения вокруг него тоже без динамики. Нет ни синдесмофитов, ни переломов позвонков, а минеральная плотность кости в позвоночнике и в проксимальном отделе бедра в целом нормальная. У первой пациентки сравнение снимков тоже не показывает воспалительного прогрессирования. Это рентгенологическая ремиссия, и клинически обе женщины также в полной ремиссии. Боль сохраняется у обеих.

10 · Две пациентки, один вариант

Рядом друг с другом два перехода выглядят одинаково. У каждой женщины левый поперечный отросток переходного позвонка образует ложный сустав с крестцом. Заключения описывают эту анатомию, но не классифицируют её. Дальнейшее — наше предположение, а не данные заключений. По классификации Castellvi увеличенный отросток, сочленяющийся с крестцом, — это тип II: IIA, если с одной стороны, IIB, если с обеих. У второй пациентки это был бы тип IIA, слева. У первой — IIA или IIB, поскольку справа изменения менее выражены.

11 · Два диагноза, одна боль

Поэтому боль нужно читать так же, как снимок: по её источнику. Спондилоартрит у обеих женщин настоящий, и у обеих он в полной ремиссии, клинической и рентгенологической, на фоне секукинумаба. Переходное сочленение — другое дело. Это анатомия развития. Оно несёт изменённую нагрузку, кость вокруг него дегенерирует, и биологический препарат этого не меняет. Сохраняющаяся боль соответствует именно этому источнику: она позиционная, асимметричная, в нижнепоясничной области. Значит, наиболее вероятная причина у обеих женщин одна и та же: синдром Бертолотти. Словами аналитического заключения: отдельный механический фактор, наложенный на воспалительное поражение крестцово-подвздошных суставов.

12 · Заключения

Заключения разделяют три слоя. Наблюдение: у обеих пациенток — переходный пояснично-крестцовый сегмент с псевдоартрозом, преимущественно слева. У первой — лёгкий склероз крестцово-подвздошных суставов со стороны подвздошной кости, без достоверных эрозий. У второй — двусторонний склероз с неглубокими эрозиями, стабильный от исследования к исследованию. Интерпретация: у первой пациентки картина говорит скорее о дегенеративных, конденсирующих изменениях, чем о достоверном рентгенологическом сакроилиите. У второй — структурный сакроилиит, соответствующий аксиальному спондилоартриту. У обеих псевдоартроз — отдельный механический фактор. Ограничение: рентгенограммы не показывают отёк костного мозга. Для оценки позвоночного канала и межпозвонковых отверстий нужны МРТ или КТ. И ни один снимок не показывает, какая структура болит. Это остаётся клиническим суждением.

13 · Выводы

Три вывода к следующему снимку. Когда спондилоартрит в ремиссии, а в нижнепоясничном отделе сохраняется позиционная, асимметричная боль, посмотрите на пояснично-крестцовый переход. Псевдоартроз и сакроилиит могут оказаться на одном снимке: читайте и называйте их раздельно. И помните, что лечит биологический препарат. Он лечит спондилоартрит. Переходную анатомию он не меняет.

Español
01 · Presentación

Síndrome de Bertolotti cuando la espondiloartritis está en remisión. Dos pacientes. Radiografías simples.

02 · Los casos

Dos mujeres, cada una con los mismos dos diagnósticos. La primera tiene 41 años y es afroamericana. La segunda tiene 39 y es de origen europeo. Cada una tiene espondiloartritis HLA-B27 positiva, y cada una tiene síndrome de Bertolotti. Las dos reciben secukinumab. En ambas, la espondiloartritis está en remisión completa, clínica y radiográfica. Y las dos siguen teniendo dolor: lumbar bajo, asimétrico y posicional. La pregunta de esta película es de dónde viene ese dolor. Lo más probable es que la causa sea la misma en las dos. De la primera paciente tenemos radiografías de la columna, de las articulaciones sacroilíacas y de la pelvis, además de informes de resonancias magnéticas previas. De la segunda: dos estudios radiográficos, una resonancia magnética de las articulaciones sacroilíacas y una densitometría ósea.

03 · La regla: dos fuentes

Antes de leer, fijemos la regla. La remisión de la enfermedad inflamatoria no es una promesa de ausencia de dolor. Por eso, para cada región dolorosa hay que nombrar la fuente. En la unión lumbosacra hay dos candidatas. Una es del desarrollo. En un segmento de transición, una apófisis transversa ancha de la última vértebra lumbar desciende hasta el sacro y forma con él una falsa articulación. Esta es la anatomía que está detrás del síndrome de Bertolotti. La otra es inflamatoria: la articulación sacroilíaca, con esclerosis y erosiones a lo largo de sus márgenes. En esta película, el azul marca la articulación de transición y los cambios mecánicos, degenerativos. El dorado marca los cambios inflamatorios.

04 · Paciente 1: la unión lumbosacra

La primera paciente. Esta es la proyección frontal angulada del sacro. Siga la última vértebra lumbar hacia fuera, hasta su apófisis transversa izquierda. No es la espícula delgada que esperamos. Es ancha y alta, y su extremo inferior desciende sobre el ala del sacro. Donde los dos huesos se encuentran forman una pseudoarticulación: una falsa articulación donde normalmente no hay ninguna. La apófisis derecha también está agrandada, pero allí el contacto es menos pronunciado. El informe dice: anatomía lumbosacra de transición, con una pseudoarticulación asimétrica, más pronunciada a la izquierda.

05 · Paciente 1: la columna lumbar

El resto de su columna lumbar está tranquilo. En la proyección frontal hay una curva leve, de convexidad izquierda. En la proyección lateral, los espacios discales L4–L5 y L5–S1 están levemente disminuidos, y las articulaciones facetarias inferiores muestran una artropatía leve. No hay espondilolistesis ni un defecto convincente de la pars interarticularis en las proyecciones oblicuas. No hay sindesmofitos ni anquilosis.

06 · Paciente 1: las articulaciones sacroilíacas

Ahora, las articulaciones donde quedaría escrita su espondiloartritis. Ambas articulaciones sacroilíacas muestran una esclerosis subcondral leve del lado ilíaco, más evidente en la parte inferior y algo mayor a la derecha. Los espacios articulares están conservados. No hay erosiones definidas ni anquilosis. El informe se inclina por cambios degenerativos leves, de tipo condensante, más que por una sacroilitis radiográfica definida. Un informe previo de resonancia magnética describía solo una señal leve en el ligamento sacroilíaco anterior derecho, sin edema y sin erosión. Su espondiloartritis está en remisión y no ha dejado ninguna huella destructiva en estas radiografías.

07 · Paciente 2: la unión lumbosacra

La segunda paciente. La misma proyección y el mismo hallazgo. Su último segmento lumbar es de transición: el informe de la resonancia magnética lo denomina L5 frente a S1. Las apófisis transversas son espatuladas, anchas y planas. A la izquierda, la apófisis desciende sobre el ala sacra y entre ambas discurre una hendidura. Esa hendidura es la pseudoarticulación. A lo largo de ella, el hueso está esclerótico y remodelado, y la resonancia magnética confirma cambios degenerativos moderados alrededor de esta falsa articulación. A la derecha, la apófisis es ancha, pero no se describe ninguna articulación.

08 · Paciente 2: las articulaciones sacroilíacas

Justo debajo, en la misma radiografía, está el otro diagnóstico. Ambas articulaciones sacroilíacas son anormales. A la izquierda hay esclerosis subcondral, sobre todo del lado ilíaco, con erosiones superficiales, más marcadas en la parte inferior de la articulación. A la derecha, la esclerosis es más leve y las erosiones son sutiles. Los espacios articulares están conservados. No hay puentes óseos ni anquilosis. La resonancia magnética coincide: sacroilitis bilateral leve, con erosiones, esclerosis y edema óseo parcheado. El informe lo denomina sacroilitis estructural crónica, compatible con espondiloartritis axial.

09 · Paciente 2: dos estudios

Tiene dos estudios, con menos de un año de diferencia, ambos bajo tratamiento. Colóquelos uno encima del otro. La sacroilitis está presente en los dos, con el mismo patrón de erosiones y esclerosis. No hay nuevas erosiones convincentes, ni pérdida del espacio articular, ni anquilosis. La pseudoarticulación y los cambios degenerativos que la rodean tampoco han cambiado. No hay sindesmofitos ni fracturas vertebrales, y la densidad ósea es normal en la columna y en la cadera total. También en la primera paciente las radiografías comparativas muestran que no hay progresión inflamatoria. Esto es remisión radiográfica, y clínicamente ambas mujeres están también en remisión completa. Las dos siguen teniendo dolor.

10 · Dos pacientes, una variante

Una junto a la otra, las dos uniones se parecen. En cada mujer, la apófisis transversa izquierda de la vértebra de transición forma una falsa articulación con el sacro. Los informes describen esta anatomía. No la clasifican. Lo que sigue es nuestra presunción, no un hallazgo de los informes. En la clasificación de Castellvi, una apófisis agrandada que se articula con el sacro es de tipo II: IIA cuando es de un solo lado, IIB cuando es de ambos. La segunda paciente sería un tipo IIA, izquierdo. La primera sería IIA o IIB, porque su lado derecho es menos pronunciado.

11 · Dos diagnósticos, un dolor

Así que lea el dolor como leemos la radiografía: por su fuente. La espondiloartritis es real en las dos mujeres, y en las dos está en remisión completa, clínica y radiográfica, con secukinumab. La articulación de transición es otro asunto. Es anatomía del desarrollo. Soporta una carga alterada, el hueso que la rodea degenera, y un biológico no la cambia. El dolor que persiste corresponde a esta fuente: posicional, asimétrico, lumbar bajo. Por tanto, la causa más probable es la misma en las dos mujeres: el síndrome de Bertolotti. En palabras del análisis: un factor mecánico independiente, superpuesto a la enfermedad sacroilíaca inflamatoria.

12 · Los informes

Los informes mantienen separadas tres capas. Observación: en ambas pacientes, un segmento lumbosacro de transición con una pseudoarticulación de predominio izquierdo. En la primera, esclerosis leve del lado ilíaco de las articulaciones sacroilíacas, sin erosiones definidas. En la segunda, esclerosis bilateral con erosiones superficiales, estable entre los estudios. Interpretación: en la primera paciente, el patrón orienta a cambios degenerativos, de tipo condensante, más que a una sacroilitis radiográfica definida. En la segunda, sacroilitis estructural, compatible con espondiloartritis axial. En ambas, la pseudoarticulación es un factor mecánico independiente. Límite: las radiografías no pueden mostrar el edema óseo. La graduación del canal y de los forámenes requiere resonancia magnética o tomografía computarizada. Y ninguna radiografía muestra qué estructura duele. Eso sigue siendo un juicio clínico.

13 · Conclusiones

Tres cosas para llevar a la próxima radiografía. Cuando la espondiloartritis está en remisión y persiste un dolor posicional y asimétrico en la zona lumbar baja, mire la unión lumbosacra. Una pseudoarticulación y una sacroilitis pueden compartir la misma radiografía: léalas y nómbrelas por separado. Y recuerde qué trata el biológico. Trata la espondiloartritis. No cambia la anatomía de transición.

Polski
01 · Wstęp

Zespół Bertolottiego, gdy spondyloartropatia jest w remisji. Dwie pacjentki. Klasyczne zdjęcia rentgenowskie.

02 · Przypadki

Dwie kobiety, każda z tymi samymi dwoma rozpoznaniami. Pierwsza ma 41 lat i jest Afroamerykanką. Druga ma 39 lat i jest pochodzenia europejskiego. Każda ma spondyloartropatię HLA-B27-dodatnią i każda ma zespół Bertolottiego. Obie przyjmują sekukinumab. U obu spondyloartropatia jest w pełnej remisji, klinicznej i radiologicznej. I obie nadal odczuwają ból: w dolnym odcinku lędźwiowym, asymetryczny, zależny od pozycji ciała. Pytanie tego filmu brzmi: skąd bierze się ten ból. Najprawdopodobniej przyczyna jest u obu ta sama. U pierwszej pacjentki dysponujemy zdjęciami rentgenowskimi kręgosłupa, stawów krzyżowo-biodrowych i miednicy oraz opisami wcześniejszych badań MR. U drugiej: dwoma badaniami rentgenowskimi, badaniem MR stawów krzyżowo-biodrowych i densytometrią.

03 · Zasada: dwa źródła

Zanim zaczniemy czytać zdjęcia, ustalmy zasadę. Remisja choroby zapalnej nie jest obietnicą życia bez bólu. Dlatego dla każdej bolesnej okolicy trzeba nazwać źródło. W przejściu lędźwiowo-krzyżowym kandydatów jest dwóch. Pierwszy ma charakter rozwojowy. W segmencie przejściowym szeroki wyrostek poprzeczny najniższego kręgu lędźwiowego sięga kości krzyżowej i tworzy z nią staw rzekomy. To anatomiczne podłoże zespołu Bertolottiego. Drugi jest zapalny: staw krzyżowo-biodrowy, ze sklerotyzacją i nadżerkami wzdłuż jego brzegów. W tym filmie kolorem niebieskim oznaczono połączenie przejściowe oraz zmiany mechaniczne, zwyrodnieniowe. Kolorem złotym oznaczono zmiany zapalne.

04 · Pacjentka 1: przejście lędźwiowo-krzyżowe

Pierwsza pacjentka. To zdjęcie przednio-tylne kości krzyżowej wykonane skośnym promieniem. Proszę prześledzić najniższy kręg lędźwiowy na zewnątrz, do jego lewego wyrostka poprzecznego. To nie jest smukły wyrostek, jakiego się spodziewamy. Jest szeroki i wysoki, a jego dolny koniec schodzi na skrzydło kości krzyżowej. W miejscu, w którym obie kości się stykają, tworzą staw rzekomy: staw tam, gdzie prawidłowo go nie ma. Prawy wyrostek także jest powiększony, ale tam kontakt jest mniej wyraźny. W opisie czytamy: przejściowa anatomia lędźwiowo-krzyżowa z asymetrycznym stawem rzekomym, wyraźniejszym po stronie lewej.

05 · Pacjentka 1: odcinek lędźwiowy

Pozostała część jej odcinka lędźwiowego jest spokojna. Na zdjęciu przednio-tylnym widać niewielkie skrzywienie, wypukłością w lewo. Na zdjęciu bocznym przestrzenie międzykręgowe L4–L5 i L5–S1 są nieznacznie zwężone, a w dolnych stawach międzywyrostkowych widać niewielkie zmiany zwyrodnieniowe. Nie ma kręgozmyku ani przekonującego ubytku w części międzywyrostkowej łuku na zdjęciach skośnych. Nie ma syndesmofitów ani ankylozy.

06 · Pacjentka 1: stawy krzyżowo-biodrowe

Teraz stawy, w których zapisałaby się jej spondyloartropatia. W obu stawach krzyżowo-biodrowych widać niewielką sklerotyzację podchrzęstną po stronie kości biodrowej, najwyraźniejszą w części dolnej i nieco większą po stronie prawej. Szpary stawowe są zachowane. Nie ma pewnych nadżerek ani ankylozy. Opis skłania się ku niewielkim zmianom zwyrodnieniowym, kondensacyjnym, a nie ku pewnemu radiologicznemu zapaleniu stawów krzyżowo-biodrowych. We wcześniejszym opisie badania MR odnotowano jedynie niewielki sygnał w okolicy przedniego więzadła krzyżowo-biodrowego po stronie prawej, bez obrzęku i bez nadżerek. Jej spondyloartropatia jest w remisji i nie pozostawiła na tych zdjęciach żadnego destrukcyjnego śladu.

07 · Pacjentka 2: przejście lędźwiowo-krzyżowe

Druga pacjentka. Ta sama projekcja i to samo znalezisko. Jej najniższy segment lędźwiowy jest przejściowy: w opisie badania MR określono go jako L5 lub S1. Wyrostki poprzeczne są łopatkowate, szerokie i płaskie. Po stronie lewej wyrostek schodzi na skrzydło kości krzyżowej, a między nimi biegnie szczelina. Ta szczelina to staw rzekomy. Wzdłuż niej kość jest sklerotyczna i przebudowana, a badanie MR potwierdza umiarkowane zmiany zwyrodnieniowe wokół tego stawu rzekomego. Po stronie prawej wyrostek jest szeroki, ale połączenia stawowego nie opisano.

08 · Pacjentka 2: stawy krzyżowo-biodrowe

Tuż poniżej, na tym samym zdjęciu, widać drugie rozpoznanie. Oba stawy krzyżowo-biodrowe są nieprawidłowe. Po stronie lewej widoczna jest sklerotyzacja podchrzęstna, głównie po stronie kości biodrowej, z płytkimi nadżerkami, najwyraźniejszymi w dolnej części stawu. Po stronie prawej sklerotyzacja jest mniejsza, a nadżerki dyskretne. Szpary stawowe są zachowane. Nie ma mostków kostnych ani ankylozy. Badanie MR to potwierdza: niewielkie obustronne zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych z nadżerkami, sklerotyzacją i ogniskowym obrzękiem szpiku. W opisie nazwano to przewlekłym strukturalnym zapaleniem stawów krzyżowo-biodrowych, odpowiadającym spondyloartropatii osiowej.

09 · Pacjentka 2: dwa badania

Ma dwa badania wykonane w odstępie krótszym niż rok, oba w trakcie leczenia. Ustawmy je jedno nad drugim. Zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych jest widoczne na obu, z tym samym obrazem nadżerek i sklerotyzacji. Nie ma przekonujących nowych nadżerek, zwężenia szpary stawowej ani ankylozy. Staw rzekomy i zmiany zwyrodnieniowe wokół niego również się nie zmieniły. Nie ma syndesmofitów ani złamań kręgów, a gęstość mineralna kości w kręgosłupie i w bliższym końcu kości udowej (total hip) jest prawidłowa. Także u pierwszej pacjentki zdjęcia porównawcze nie wykazują progresji zapalnej. To remisja radiologiczna, a klinicznie obie kobiety również są w pełnej remisji. Obie nadal odczuwają ból.

10 · Dwie pacjentki, jeden wariant

Obok siebie oba przejścia wyglądają podobnie. U każdej z kobiet lewy wyrostek poprzeczny kręgu przejściowego tworzy staw rzekomy z kością krzyżową. Opisy przedstawiają tę anatomię. Nie klasyfikują jej. To, co następuje, jest naszym przypuszczeniem, a nie ustaleniem z opisów. W klasyfikacji Castellviego powiększony wyrostek, który łączy się stawowo z kością krzyżową, to typ II: IIA, gdy dotyczy jednej strony, IIB, gdy obu. U drugiej pacjentki byłby to typ IIA, po stronie lewej. U pierwszej IIA lub IIB, ponieważ po stronie prawej zmiana jest mniej wyraźna.

11 · Dwa rozpoznania, jeden ból

Czytajmy więc ból tak, jak czytamy zdjęcie: według jego źródła. Spondyloartropatia jest u obu kobiet rzeczywista i u obu pozostaje w pełnej remisji, klinicznej i radiologicznej, w trakcie leczenia sekukinumabem. Połączenie przejściowe to inna sprawa. To anatomia rozwojowa. Przenosi zmienione obciążenie, kość wokół niego ulega zwyrodnieniu, a lek biologiczny tego nie zmienia. Ból, który pozostaje, pasuje do tego źródła: jest zależny od pozycji, asymetryczny, zlokalizowany w dolnym odcinku lędźwiowym. Najbardziej prawdopodobna przyczyna jest więc u obu kobiet ta sama: zespół Bertolottiego. Słowami analizy: odrębny czynnik mechaniczny, nałożony na zapalną chorobę stawów krzyżowo-biodrowych.

12 · Opisy badań

Opisy rozdzielają trzy warstwy. Obserwacja: u obu pacjentek przejściowy segment lędźwiowo-krzyżowy ze stawem rzekomym, z przewagą strony lewej. U pierwszej niewielka sklerotyzacja stawów krzyżowo-biodrowych po stronie kości biodrowej, bez pewnych nadżerek. U drugiej obustronna sklerotyzacja z płytkimi nadżerkami, stabilna między badaniami. Interpretacja: u pierwszej pacjentki obraz przemawia raczej za zmianami zwyrodnieniowymi, kondensacyjnymi, niż za pewnym radiologicznym zapaleniem stawów krzyżowo-biodrowych. U drugiej: strukturalne zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych, odpowiadające spondyloartropatii osiowej. U obu staw rzekomy jest odrębnym czynnikiem mechanicznym. Ograniczenie: zdjęcia rentgenowskie nie pokazują obrzęku szpiku. Ocena kanału kręgowego i otworów międzykręgowych wymaga badania MR lub TK. I żadne zdjęcie nie pokazuje, która struktura boli. To pozostaje oceną kliniczną.

13 · Wnioski

Trzy rzeczy do zapamiętania przed następnym zdjęciem. Gdy spondyloartropatia jest w remisji, a w dolnym odcinku lędźwiowym utrzymuje się ból zależny od pozycji i asymetryczny, proszę spojrzeć na przejście lędźwiowo-krzyżowe. Staw rzekomy i zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych mogą występować na jednym zdjęciu: proszę odczytywać je i nazywać osobno. I pamiętajmy, co leczy lek biologiczny. Leczy spondyloartropatię. Nie zmienia anatomii przejściowej.

05References and related reading

  1. Konin GP, Walz DM. Lumbosacral transitional vertebrae: classification, imaging findings, and clinical relevance. AJNR. 2010. Full text.
  2. Clinical assessment and management of Bertolotti Syndrome: a review of the literature. 2021. PubMed.
  3. Mikula AL, et al. Operative Treatment of Bertolotti Syndrome: Resection Versus Fusion. World Neurosurg. 2022. PubMed. Small retrospective comparison; treatment selection limits generalisation.
  4. Retrospective review of outcomes in patients with Bertolotti syndrome who underwent fluoroscopically-guided pseudojoint injections. 2025. Full text. Observational outcomes with incomplete follow-up.
  5. Ramiro S, et al. ASAS–EULAR recommendations for the management of axial spondyloarthritis: 2022 update. Ann Rheum Dis. 2023. PubMed.

Professional educational material. Images and films are supplied by Olga Goodman, MD. Management should be individualised; observational evidence does not establish a universal procedural algorithm.

© Olga Goodman, MD · RheumaView

← Bertolotti collection

Professional interactive modules

Free · Open to everyone · No registration required · EN / RU / ES / PL

The Wager

A Finding Is Not a Verdict

Questions on a transitional vertebra: what the film shows, what it cannot show, and what the numbers from the operating room and the injection suite really say.

8 questions from a pool of 12

Play →

High Stakes Carousel

Two Sources on One Film

Seven rounds on a film that carries two stories at once — an inflammatory one and a mechanical one — and on keeping them apart from the report to the procedure request.

7 rounds · about 6 minutes

Play →

Case Stakes

In remission — and it still hurts

Bertolotti syndrome. Decide where the remaining pain most likely comes from — and what must not be done about it.

4 hands · about 8 minutes

Play →
Find these modules in RheumaPlay →

Share this page

FacebookLinkedInXWhatsAppTelegram

Topics: Bertolotti syndrome