Interactive modules by Olga Goodman, MD.Copyright protected · Read termsClose terms

All RheumaView™ interactive modules, quizzes and educational cases are original works developed by Olga Goodman, MD.

Without the author’s prior written permission, you may not copy or republish these modules or their components; extract, reuse or modify their original software code (“engines”); or use that code to build your own modules, quizzes or other products.

You may not claim these works as your own or remove or replace the author’s name or copyright notices. When quoting material, credit Olga Goodman, MD, identify the source and include a direct link to the original.

Free or public access is provided for learning and does not grant permission to copy, adapt or redistribute the materials. Unauthorized use of protected material may constitute copyright infringement. Exceptions and limitations provided by applicable law remain unaffected.

Sharing direct links to the modules is welcome.

© 2026 Olga Goodman, MD. All rights reserved.

Rheumatology in Perspective

The Aching Joints of the Ancient WorldНоющие суставы Древнего мираLas articulaciones doloridas del mundo antiguoObolałe stawy starożytnego świata

Pharaohs, emperors and the medical mysteries they left behindФараоны, императоры и медицинские загадки, которые они нам оставилиFaraones, emperadores y los enigmas médicos que dejaron tras de síFaraonowie, cesarze i medyczne zagadki, które po sobie zostawili

Galba ruled the Roman world and could not bear a pair of shoes for long. According to Suetonius, a biographer who rarely passed up an awkward detail, the emperor’s hands and feet were so deformed that shoes became intolerable and he had trouble holding a scroll open to read it.1 For a moment, the business of empire comes down to a man struggling with a roll of papyrus.Гальба правил всем римским миром и при этом не мог подолгу носить обувь. Светоний, биограф, редко упускавший неловкую подробность, пишет, что кисти и стопы у императора были настолько обезображены, что обувь становилась невыносимой, а свиток он с трудом удерживал развёрнутым, чтобы прочесть.1 На миг все дела империи сводятся к человеку, которому не даётся рулон папируса.Galba gobernaba el mundo romano y no soportaba llevar zapatos mucho tiempo. Según Suetonio, un biógrafo que rara vez dejaba escapar un detalle incómodo, el emperador tenía las manos y los pies tan deformados que el calzado se le hacía insoportable y le costaba sostener abierto un rollo para leerlo.1 Por un momento, los asuntos del Imperio se reducen a un hombre peleándose con un rollo de papiro.Galba rządził rzymskim światem, a mimo to nie potrafił długo wytrzymać w butach. Swetoniusz, biograf, który rzadko pomijał krępujące szczegóły, pisze, że dłonie i stopy cesarza były tak zniekształcone, że obuwie szybko stawało się nie do zniesienia, a utrzymanie rozwiniętego zwoju sprawiało mu trudność.1 Na chwilę sprawy imperium sprowadzają się do człowieka, który mocuje się z rolką papirusu.

Details like this crack the varnish on ancient history. Nobody ever commissioned a colossal statue to commemorate a bad foot, so the evidence a physician wants has to be pieced together from bones and mummies, from old manuscripts read in the original and in translation, and now and then from royal propaganda that gives away more than it intended.Такие подробности оставляют трещины на парадном лаке древней истории. Колоссальных статуй в честь больной ноги никто не заказывал, поэтому всё, что нужно врачу, приходится собирать по крупицам: из костей и мумий, из старых рукописей в оригинале и в переводах, а иногда из царской пропаганды, которая выдаёт больше, чем собиралась.Detalles así resquebrajan el barniz de la historia antigua. Nadie encargó jamás una estatua colosal para conmemorar un pie enfermo, de modo que lo que busca un médico hay que reconstruirlo a partir de huesos y momias, de manuscritos leídos en el original y en traducción y, de vez en cuando, de la propaganda real, que delata más de lo que pretendía.Takie szczegóły kruszą lakier na wizerunku starożytności. Nikt nigdy nie zamówił kolosalnego posągu ku czci chorej stopy, więc to, czego szuka lekarz, trzeba składać z kości i mumii, z rękopisów czytanych w oryginale i w przekładzie, a czasem z królewskiej propagandy, która zdradza więcej, niż zamierzała.

Reading it is detective work. Some of the diagnoses hold up remarkably well, while at least one, as we will see, comes from a translator rather than from the ancient author. Below are ten stories with twelve people in them, from New Kingdom Egypt to around 600 CE. The question running through all of them is how much of the patient we can recover without making up the rest.Это настоящая детективная работа. Некоторые диагнозы держатся на удивление крепко, а как минимум один, как мы увидим, принадлежит не древнему автору, а переводчику. Ниже десять историй с двенадцатью действующими лицами, от Египта эпохи Нового царства до примерно 600 года н. э. Через все проходит один вопрос: сколько от пациента можно восстановить, ничего не досочиняя?Leer todo esto es trabajo de detective. Algunos diagnósticos resisten sorprendentemente bien el examen; al menos uno, como veremos, no procede del autor antiguo sino de su traductor. A continuación vienen diez historias con doce protagonistas, desde el Egipto del Imperio Nuevo hasta alrededor del año 600 d. C. La pregunta que las atraviesa todas es cuánto del paciente podemos recuperar sin inventarnos el resto.To praca detektywistyczna. Niektóre diagnozy zaskakująco dobrze wytrzymują próbę, a co najmniej jedna, jak się okaże, pochodzi nie od starożytnego autora, lecz od tłumacza. Oto dziesięć historii z dwunastoma bohaterami, od Egiptu Nowego Państwa po mniej więcej 600 rok n.e. Przez wszystkie przewija się jedno pytanie: ile z pacjenta da się odtworzyć, nie dopisując reszty z wyobraźni?

Artistic reconstructions inspired by the historical accounts.Художественные реконструкции по мотивам исторических свидетельств.Reconstrucciones artísticas inspiradas en los relatos históricos.Artystyczne rekonstrukcje inspirowane przekazami historycznymi.

Before we open the chartПрежде чем открыть историю болезниAntes de abrir la historia clínicaZanim otworzymy historię choroby

The evidence comes in very unequal shapes. Egypt gives us bodies, and a mummy can go through a CT scanner. Roman and Byzantine historians describe other people’s disabilities, each for his own purposes. Only one person in this collection tells us, in his own letters, what being ill actually felt like. None of it amounts to a modern medical record.Свидетельства здесь очень неравноценны. Египет оставил нам тела, а мумию можно отправить в компьютерный томограф. Римские и византийские историки описывают чужую немощь, и у каждого свои цели. И лишь один человек в этой подборке сам, в собственных письмах, рассказывает, каково ему было болеть. До современной медицинской карты всё это не дотягивает.Las pruebas tienen formas muy desiguales. Egipto nos deja cuerpos, y una momia puede pasar por un tomógrafo. Los historiadores romanos y bizantinos describen las dolencias de otros, cada uno con sus propios fines. Solo una persona de esta colección nos cuenta, en sus propias cartas, lo que se sentía al estar enfermo. Nada de ello equivale a una historia clínica moderna.Materiał dowodowy jest bardzo nierówny. Egipt zostawił nam ciała, a mumię można włożyć do tomografu komputerowego. Historycy rzymscy i bizantyjscy opisują cudze niedomagania, każdy we własnym celu. Tylko jedna osoba w tym zbiorze sama, we własnych listach, opowiada, jak to jest chorować. Nic z tego nie składa się na współczesną dokumentację medyczną.

Disease names also have to be translated across the centuries. When an ancient author writes “gout”, he may be describing recurrent attacks of arthritis that we would recognize instantly, or he may simply be using the usual word for painful feet. Today a swollen joint can be examined and aspirated, and finding monosodium urate crystals in the fluid settles the question.2 Nothing of the kind survives for the literary cases below.Названия болезней тоже приходится переводить сквозь века. Когда античный автор пишет «подагра», он может описывать повторяющиеся приступы артрита, которые мы узнали бы сразу, а может просто пользоваться привычным словом для больных ног. Сегодня опухший сустав можно осмотреть и пунктировать, и кристаллы моноурата натрия в синовиальной жидкости ставят в вопросе точку.2 Ни для одного из литературных случаев ниже ничего подобного не сохранилось.También los nombres de las enfermedades hay que traducirlos a través de los siglos. Cuando un autor antiguo escribe «gota», puede estar describiendo ataques recurrentes de artritis que reconoceríamos al instante, o simplemente usando la palabra habitual para los pies doloridos. Hoy una articulación hinchada puede explorarse y puncionarse, y encontrar cristales de urato monosódico en el líquido zanja la cuestión.2 Para los casos literarios que siguen no se conserva nada parecido.Nazwy chorób również trzeba tłumaczyć przez wieki. Gdy starożytny autor pisze „dna”, może opisywać nawracające napady zapalenia stawów, które rozpoznalibyśmy od razu, a może po prostu używać zwykłego słowa na bolące stopy. Dziś obrzęknięty staw można zbadać i nakłuć, a znalezienie w płynie kryształów moczanu sodu rozstrzyga sprawę.2 Dla literackich przypadków opisanych niżej nic takiego się nie zachowało.

Rheumatology is also wider than autoimmunity. Gout is driven by urate crystals. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis, or DISH, lays down excess bone along the spine and where ligaments attach to bone. A person can earn a place in the history of rheumatology without ever having had rheumatoid arthritis.3,4К тому же ревматология шире аутоиммунных болезней. Подагру вызывают кристаллы уратов. Диффузный идиопатический гиперостоз скелета (ДИГС, или болезнь Форестье) откладывает лишнюю кость вдоль позвоночника и в местах прикрепления связок. Так что войти в историю ревматологии можно, ни дня не болея ревматоидным артритом.3,4Además, la reumatología va más allá de la autoinmunidad. La gota se debe a los cristales de urato. La hiperostosis esquelética difusa idiopática (HEDI, o DISH por sus siglas en inglés) deposita hueso de más a lo largo de la columna y donde los ligamentos se insertan en el hueso. Uno puede ganarse un lugar en la historia de la reumatología sin haber tenido nunca artritis reumatoide.3,4Reumatologia jest też szersza niż choroby autoimmunologiczne. Dnę moczanową wywołują kryształy moczanów. Rozlana idiopatyczna hiperostoza szkieletu, w skrócie DISH, odkłada nadmiar kości wzdłuż kręgosłupa i w miejscach przyczepu więzadeł. Można więc zapisać się w historii reumatologii, nigdy nie chorując na reumatoidalne zapalenie stawów.3,4

One distinction will keep coming back: naming the likely disease is one job, and reconstructing what the person went through is another. In Egypt the anatomy is often clear while the pain is lost to us. With the Roman and Byzantine patients it tends to work the other way round, and the suffering comes off the page long before any diagnosis does.Одно различие будет всплывать снова и снова: назвать вероятную болезнь — одна задача, а восстановить, через что прошёл человек, — совсем другая. В Египте анатомия часто ясна, а боль для нас потеряна. С римскими и византийскими пациентами обычно наоборот: страдание проступает со страницы задолго до того, как появляется хоть какой-то диагноз.Hay una distinción que volverá una y otra vez: nombrar la enfermedad probable es una tarea, y reconstruir lo que vivió la persona es otra. En Egipto la anatomía suele estar clara mientras que el dolor se nos escapa. Con los pacientes romanos y bizantinos suele ocurrir al revés: el sufrimiento salta de la página mucho antes que cualquier diagnóstico.Jedno rozróżnienie będzie wracać wielokrotnie: nazwanie prawdopodobnej choroby to jedno zadanie, a odtworzenie tego, przez co przeszedł człowiek, to zupełnie inne. W Egipcie anatomia bywa jasna, za to ból jest dla nas stracony. U pacjentów rzymskich i bizantyjskich zwykle jest odwrotnie: cierpienie wyziera ze strony na długo przed jakąkolwiek diagnozą.

Ramesses II and a change of diagnosis three thousand years lateРамсес II и смена диагноза через три тысячи летRamsés II y un cambio de diagnóstico tres mil años despuésRamzes II i zmiana diagnozy po trzech tysiącach lat

Egypt · 13th century BCEЕгипет · XIII век до н. э.Egipto · siglo XIII a. C.Egipt · XIII wiek p.n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Mummy: radiological reappraisal (2004), CT study (2014)Мумия: рентгенологический пересмотр (2004), КТ (2014)Momia: revisión radiológica (2004), estudio de TC (2014)Mumia: ponowna ocena radiologiczna (2004), badanie TK (2014)
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
DISH rather than ankylosing spondylitisДИГС, а не анкилозирующий спондилитHEDI, no espondilitis anquilosanteDISH, a nie zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Few rulers worked as hard at immortality as Ramesses II. He reigned for sixty-six years and covered Egypt with his own image, including the vast rock-cut temple at Abu Simbel. His mummy has turned out to be far less obedient than his sculptors.5Мало кто из правителей так упорно трудился над собственным бессмертием, как Рамсес II. Он царствовал шестьдесят шесть лет и заполнил Египет своими изображениями, включая огромный скальный храм в Абу-Симбеле. Мумия его оказалась куда менее послушной, чем скульпторы.5Pocos gobernantes trabajaron tanto por su inmortalidad como Ramsés II. Reinó sesenta y seis años y llenó Egipto de su propia imagen, incluido el inmenso templo excavado en la roca de Abu Simbel. Su momia ha resultado mucho menos obediente que sus escultores.5Niewielu władców tak usilnie pracowało na własną nieśmiertelność jak Ramzes II. Panował sześćdziesiąt sześć lat i zapełnił Egipt własnym wizerunkiem, łącznie z ogromną świątynią wykutą w skale w Abu Simbel. Jego mumia okazała się znacznie mniej posłuszna niż jego rzeźbiarze.5

For years Ramesses was the go-to example of ankylosing spondylitis in antiquity. The disease is inflammatory and can fuse parts of the spine, and the idea was irresistible: one of the most famous men in history with a diagnosis any modern rheumatologist would recognize.Долгие годы Рамсес считался хрестоматийным примером анкилозирующего спондилита в древности. Это воспалительная болезнь, способная сращивать отделы позвоночника, и соблазн был слишком велик: один из самых знаменитых людей в истории и диагноз, который узнает любой современный ревматолог.Durante años, Ramsés fue el ejemplo por excelencia de espondilitis anquilosante en la Antigüedad. Es una enfermedad inflamatoria que puede soldar partes de la columna, y la idea resultaba irresistible: uno de los hombres más famosos de la historia con un diagnóstico que cualquier reumatólogo actual reconocería.Przez lata Ramzes był sztandarowym przykładem zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa w starożytności. To choroba zapalna, która może zrastać odcinki kręgosłupa, a pomysł był nie do odparcia: jeden z najsłynniejszych ludzi w dziejach i choroba, którą każdy współczesny reumatolog rozpoznałby od razu.

Then someone looked at the images again. A radiological reappraisal published in 2004 found new bone along the spinal ligaments and at tendon attachments, but not the joint changes the old diagnosis required. The authors proposed DISH instead, and a CT study in 2014 backed them up.6,7А потом снимки пересмотрели. Рентгенологическая работа 2004 года обнаружила новую кость вдоль связок позвоночника и в местах прикрепления сухожилий, но не нашла изменений суставов, без которых старый диагноз не держится. Авторы предложили ДИГС, а исследование на КТ в 2014 году их поддержало.6,7Entonces alguien volvió a mirar las imágenes. Una revisión radiológica publicada en 2004 encontró hueso nuevo a lo largo de los ligamentos vertebrales y en las inserciones tendinosas, pero no los cambios articulares que exigía el antiguo diagnóstico. Los autores propusieron HEDI, y un estudio de tomografía computarizada de 2014 les dio la razón.6,7Potem ktoś jeszcze raz przyjrzał się zdjęciom. Ponowna ocena radiologiczna opublikowana w 2004 roku wykazała nową tkankę kostną wzdłuż więzadeł kręgosłupa i w przyczepach ścięgien, ale nie zmiany stawowe, których wymagała dawna diagnoza. Autorzy zaproponowali DISH, a badanie tomograficzne z 2014 roku przyznało im rację.6,7

In DISH, new bone can form conspicuous bridges along the sides of the vertebrae. “Hyperostosis” means too much bone; “idiopathic” is medicine’s polite way of admitting that nobody fully knows why. Where the bone forms and what shape it takes matter far more than the simple impression that a spine looks stiff or fused.4При ДИГС новая кость может образовывать заметные мостики по бокам позвонков. «Гиперостоз» означает избыток кости, а «идиопатический» — вежливый медицинский способ признать, что до конца причину никто не знает. Важнее всего, где именно образуется кость и какую форму принимает, а вовсе не общее впечатление, что позвоночник выглядит жёстким или сросшимся.4En la HEDI, el hueso nuevo puede formar puentes llamativos a los lados de las vértebras. «Hiperostosis» significa exceso de hueso; «idiopática» es la manera educada que tiene la medicina de admitir que nadie sabe del todo por qué ocurre. Importan mucho más el lugar donde se forma ese hueso y la forma que adopta que la simple impresión de que una columna parece rígida o soldada.4W DISH nowa kość może tworzyć wyraźne mosty po bokach kręgów. „Hiperostoza” oznacza nadmiar kości, a „idiopatyczna” to uprzejmy medyczny sposób na przyznanie, że nikt do końca nie wie, skąd się bierze. Liczy się przede wszystkim to, gdzie ta kość powstaje i jaki ma kształt, a nie samo wrażenie, że kręgosłup wygląda na sztywny albo zrośnięty.4

As a rheumatologist, I find this correction deeply satisfying. It also exposes a very modern weakness in an ancient diagnosis: once a memorable label gets into print, later authors tend to inherit it without going back to the evidence.Меня как ревматолога эта поправка искренне радует. Заодно она обнажает вполне современную слабость древнего диагноза: стоит запоминающемуся ярлыку попасть в печать, как следующие авторы наследуют его, не возвращаясь к данным.Como reumatóloga, esta corrección me resulta profundamente satisfactoria. Además deja al descubierto una debilidad muy moderna en un diagnóstico antiguo: en cuanto una etiqueta memorable llega a la imprenta, los autores posteriores tienden a heredarla sin volver a revisar las pruebas.Jako reumatolog przyjmuję tę poprawkę z prawdziwą satysfakcją. Obnaża ona przy tym bardzo współczesną słabość starożytnej diagnozy: gdy chwytliwa etykieta trafi do druku, kolejni autorzy często ją dziedziczą, nie wracając do dowodów.

The scans can’t tell us what a bad morning felt like for Ramesses, or whether he struggled to turn his head during some interminable ceremony. The skeletal diagnosis is far firmer than any scene of royal suffering we might be tempted to imagine.Снимки не расскажут, каким было для Рамсеса тяжёлое утро и трудно ли ему было повернуть голову во время какой-нибудь бесконечной церемонии. Диагноз по скелету куда твёрже любой сцены царских страданий, которую так и тянет вообразить.Las imágenes no pueden contarnos cómo era una mala mañana para Ramsés, ni si le costaba girar la cabeza durante alguna ceremonia interminable. El diagnóstico óseo es mucho más firme que cualquier escena de sufrimiento real que nos tiente imaginar.Zdjęcia nie powiedzą nam, jak wyglądał dla Ramzesa zły poranek ani czy trudno mu było odwrócić głowę podczas jakiejś niekończącej się ceremonii. Diagnoza oparta na szkielecie jest dużo pewniejsza niż jakakolwiek scena królewskiego cierpienia, którą chciałoby się sobie wyobrazić.

The correction also concerns this one patient. Nothing here proves that ankylosing spondylitis was absent from the ancient world; Ramesses simply turned out to be the wrong poster child for it.И поправка касается только этого пациента. Ничто здесь не доказывает, что анкилозирующего спондилита в древнем мире не было; просто Рамсес не годится ему в символы.Y la corrección se refiere a este paciente concreto. Nada de esto demuestra que la espondilitis anquilosante no existiera en el mundo antiguo; simplemente, Ramsés resultó ser el abanderado equivocado.Poza tym poprawka dotyczy tylko tego jednego pacjenta. Nic tu nie dowodzi, że zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa w starożytnym świecie nie było; po prostu Ramzes okazał się dla tej choroby niewłaściwą twarzą kampanii.

Amenhotep III, the lion hunter in the CT scannerАменхотеп III: охотник на львов в компьютерном томографеAmenhotep III, el cazador de leones en el escánerAmenhotep III, pogromca lwów w tomografie

Egypt · 14th century BCEЕгипет · XIV век до н. э.Egipto · siglo XIV a. C.Egipt · XIV wiek p.n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Commemorative scarabs; mummy, CT study (2014)Памятные скарабеи; мумия, КТ (2014)Escarabeos conmemorativos; momia, estudio de TC (2014)Skarabeusze pamiątkowe; mumia, badanie TK (2014)
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
DISH; symptoms unknownДИГС; были ли симптомы, неизвестноHEDI; síntomas desconocidosDISH; objawy nieznane

Amenhotep III’s commemorative scarabs advertised an impressive tally: 102 lions killed in the first ten years of his reign. These objects were royal publicity, so the number is best read as a claim from the palace rather than an independently verified hunting record.8Памятные скарабеи Аменхотепа III сообщали о впечатляющем счёте: 102 льва за первые десять лет царствования. Это была царская реклама, так что число стоит считать заявлением дворца, а не независимо проверенным охотничьим рекордом.8Los escarabeos conmemorativos de Amenhotep III pregonaban una cifra impresionante: 102 leones abatidos en los diez primeros años de su reinado. Eran propaganda real, así que conviene leer el número como una afirmación del palacio y no como un récord de caza verificado por terceros.8Pamiątkowe skarabeusze Amenhotepa III ogłaszały imponujący wynik: 102 lwy zabite w pierwszych dziesięciu latach panowania. Były to przedmioty propagandowe, więc liczbę lepiej traktować jako deklarację pałacu niż niezależnie sprawdzony rekord łowiecki.8

Illustration of a turquoise scarab held in a white glove, with a pharaoh’s relief in the background.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
A small object could advertise a king’s strength across an empire.Маленький предмет мог прославить силу царя по всей империи.Un pequeño objeto podía proclamar la fuerza de un rey por todo un imperio.Niewielki przedmiot mógł rozsławiać siłę króla w całym imperium.

His mummy speaks a different language. In the 2014 CT study it was one of four royal mummies that met the criteria for DISH, alongside Ramesses II, his son Merneptah, and Ramesses III. Finding the same changes in a father and son hints at a family pattern, without pointing to any particular inherited cause.7Мумия говорит на другом языке. В исследовании на КТ 2014 года она оказалась одной из четырёх царских мумий, отвечавших критериям ДИГС, вместе с Рамсесом II, его сыном Мернептахом и Рамсесом III. Одинаковые изменения у отца и сына намекают на семейную закономерность, но ни на какую конкретную наследственную причину не указывают.7Su momia habla otro idioma. En el estudio de tomografía de 2014 fue una de las cuatro momias reales que cumplían los criterios de HEDI, junto con Ramsés II, su hijo Merneptah y Ramsés III. Encontrar los mismos cambios en padre e hijo sugiere un patrón familiar, sin señalar ninguna causa hereditaria concreta.7Jego mumia mówi innym językiem. W badaniu tomograficznym z 2014 roku była jedną z czterech mumii królewskich spełniających kryteria DISH, obok Ramzesa II, jego syna Merenptaha i Ramzesa III. Te same zmiany u ojca i syna sugerują wzorzec rodzinny, choć nie wskazują żadnej konkretnej przyczyny dziedzicznej.7

That doesn’t make these four interchangeable stories about disabled kings. A skeletal abnormality can’t reveal how much it bothered its owner or when the symptoms began, if there were any. DISH is often discovered in people who have few symptoms or none at all.7Это не значит, что перед нами четыре взаимозаменяемые истории о немощных царях. Костная находка не скажет, насколько она беспокоила владельца и когда начались симптомы, если они вообще были. ДИГС нередко находят у людей, которых он почти или совсем не беспокоит.7Eso no las convierte en cuatro historias intercambiables sobre reyes impedidos. Un hallazgo óseo no revela cuánto molestaba a su dueño ni cuándo empezaron los síntomas, si es que los hubo. La HEDI se descubre a menudo en personas con pocos síntomas o ninguno.7Nie robi to z nich czterech wymiennych opowieści o niedołężnych królach. Znalezisko w kościach nie powie, jak bardzo dokuczało właścicielowi ani kiedy zaczęły się objawy, o ile w ogóle były. DISH często wykrywa się u ludzi, którzy mają niewiele objawów albo nie mają ich wcale.7

Nor does every striking finding explain a death. A separate forensic investigation of Ramesses III found a deep wound across the throat, which supports the account of his violent end. His chronic spinal changes belong to one part of his medical history and the fatal injury to another.9И не каждая яркая находка объясняет смерть. Отдельное судебно-медицинское исследование Рамсеса III обнаружило глубокую рану поперёк горла, что подтверждает рассказ о его насильственной гибели. Хронические изменения позвоночника относятся к одной главе его медицинской истории, смертельная рана — к другой.9Tampoco todo hallazgo llamativo explica una muerte. Otra investigación forense, dedicada a Ramsés III, encontró un corte profundo en la garganta, lo que respalda el relato de su final violento. Sus cambios vertebrales crónicos pertenecen a un capítulo de su historia médica y la herida mortal, a otro.9Nie każde efektowne znalezisko tłumaczy też śmierć. Osobne badanie sądowo-lekarskie Ramzesa III ujawniło głęboką ranę w poprzek gardła, co potwierdza przekaz o jego gwałtownej śmierci. Przewlekłe zmiany w kręgosłupie należą do jednego rozdziału jego historii medycznej, a śmiertelna rana do innego.9

With a mummy that distinction is easy to make. With a living patient it is surprisingly easy to lose, because an impressive scan grabs everyone’s attention even when the real question is what is causing today’s problem.С мумией это различие провести легко. С живым пациентом его удивительно легко потерять: эффектный снимок притягивает всеобщее внимание, даже когда на самом деле важно понять, что вызывает сегодняшнюю жалобу.Con una momia, la distinción es fácil de hacer. Con un paciente vivo es sorprendentemente fácil perderla, porque una imagen impactante acapara la atención de todos aunque la verdadera pregunta sea qué está causando el problema de hoy.Przy mumii łatwo to rozróżnić. Przy żywym pacjencie zaskakująco łatwo to rozróżnienie zgubić, bo efektowne badanie obrazowe przyciąga uwagę wszystkich, nawet gdy prawdziwe pytanie dotyczy tego, co wywołuje dzisiejszy problem.

The scarab and the skeleton don’t contradict each other either. The lion hunts belong to the start of his reign, while the bone changes built up over the decades that followed.Скарабей и скелет друг другу тоже не противоречат. Охотничьи подвиги относятся к началу царствования, а костные изменения копились в последующие десятилетия.El escarabeo y el esqueleto tampoco se contradicen. Las cacerías de leones pertenecen al comienzo de su reinado, mientras que los cambios óseos se fueron acumulando en las décadas siguientes.Skarabeusz i szkielet też sobie nie przeczą. Polowania na lwy przypadają na początek panowania, a zmiany kostne narastały przez kolejne dziesięciolecia.

Ptolemy II envies a riverside picnicПтолемей II завидует пикнику у рекиPtolomeo II envidia un pícnic junto al ríoPtolemeusz II zazdrości pikniku nad rzeką

Egypt · 3rd century BCEЕгипет · III век до н. э.Egipto · siglo III a. C.Egipt · III wiek p.n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Anecdote retold by Athenaeus centuries laterАнекдот в пересказе Афинея, записанный столетия спустяAnécdota recogida por Ateneo siglos despuésAnegdota w przekazie Atenajosa, spisana wieki później
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Gout plausibleПодагра правдоподобнаGota plausibleDna prawdopodobna

One of antiquity’s most revealing stories about pain starts with somebody else’s lunch.Одна из самых красноречивых античных историй о боли начинается с чужого обеда.Una de las historias antiguas más reveladoras sobre el dolor empieza con el almuerzo de otros.Jedna z najbardziej wymownych starożytnych opowieści o bólu zaczyna się od cudzego obiadu.

Athenaeus, drawing on an earlier account by Phylarchus, describes Ptolemy II of Egypt recovering after several days of gout. Looking out of his window, the king saw ordinary Egyptians eating by the river and lounging on the sand. Their food was plain and their lives anything but royal, and he wished he could be one of them.10Афиней, опираясь на более ранний рассказ Филарха, описывает, как Птолемей II Египетский приходил в себя после нескольких дней подагры. Глядя в окно, царь увидел простых египтян: они ели у реки и валялись на песке. Еда у них была самая незатейливая, жизнь совсем не царская, и ему захотелось оказаться на их месте.10Ateneo, basándose en un relato anterior de Filarco, describe a Ptolomeo II de Egipto reponiéndose tras varios días de gota. Desde su ventana, el rey vio a egipcios corrientes comiendo junto al río y tumbados en la arena. Su comida era sencilla y su vida, nada regia, y aun así deseó ser uno de ellos.10Atenajos, korzystając z wcześniejszej relacji Filarchosa, opisuje, jak Ptolemeusz II, król Egiptu, dochodził do siebie po kilku dniach dny. Wyglądając przez okno, zobaczył zwykłych Egipcjan, którzy jedli nad rzeką i wylegiwali się na piasku. Jedzenie mieli proste, życie bynajmniej nie królewskie, a on zapragnął być jednym z nich.10

Illustration of Ptolemy seated inside his palace, watching three people share a meal beside the river.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
The king envies an ordinary meal by the water.Царь завидует простой трапезе у воды.El rey envidia una comida sencilla junto al agua.Król zazdrości zwykłego posiłku nad wodą.

The reversal is wonderfully compact: the man who owns the palace envies the people outside it, because they seem able to enjoy a meal without pain.Поворот восхитительно лаконичен: хозяин дворца завидует тем, кто снаружи, потому что они, похоже, могут пообедать без боли.El giro es de una economía admirable: el dueño del palacio envidia a los de fuera porque parecen capaces de disfrutar de una comida sin dolor.Odwrócenie ról jest cudownie zwięzłe: właściciel pałacu zazdrości tym, którzy są na zewnątrz, bo najwyraźniej mogą zjeść posiłek bez bólu.

The story makes gout a plausible diagnosis, but it comes with an agenda. Athenaeus tells it as part of a discussion of luxury, and he was writing long after the king’s death. We are reading an anecdote passed down to make a point, not a consultation note.История делает подагру правдоподобным диагнозом, но у неё есть своя задача. Афиней рассказывает её в рассуждении о роскоши, и писал он спустя долгое время после смерти царя. Перед нами анекдот, переданный ради морали, а не консультативное заключение.El relato hace de la gota un diagnóstico plausible, pero tiene su propia intención. Ateneo lo cuenta dentro de una reflexión sobre el lujo, y escribía mucho después de la muerte del rey. Leemos una anécdota transmitida para ilustrar una moraleja, no una nota de consulta.Ta historia czyni dnę prawdopodobną diagnozą, ale ma też własny cel. Atenajos opowiada ją w wywodzie o zbytku, a pisał długo po śmierci króla. Czytamy anegdotę przekazywaną dla morału, a nie notatkę z konsultacji.

Modern medicine spoils the moral as well. Gout is caused by urate crystal deposits and the inflammation they set off. Genetics, kidney function, medications and metabolism all play a part alongside food and drink. Wealth is not a diagnostic test, and on its own it explains nothing.3Современная медицина портит и саму мораль. Подагра возникает из-за отложения кристаллов уратов и воспаления, которое они запускают. Генетика, функция почек, лекарства и обмен веществ играют свою роль наряду с едой и выпивкой. Богатство не диагностический тест и само по себе ничего не объясняет.3La medicina moderna estropea además la moraleja. La gota se debe al depósito de cristales de urato y a la inflamación que desencadenan. La genética, la función renal, los medicamentos y el metabolismo también influyen, junto con la comida y la bebida. La riqueza no es una prueba diagnóstica y, por sí sola, no explica nada.3Współczesna medycyna psuje zresztą ten morał. Dna moczanowa wynika z odkładania się kryształów moczanów i zapalenia, które one wywołują. Genetyka, czynność nerek, leki i metabolizm odgrywają swoją rolę obok jedzenia i alkoholu. Bogactwo nie jest testem diagnostycznym i samo w sobie niczego nie wyjaśnia.3

What the anecdote does capture is the way pain rescales the world. Sitting comfortably or walking without planning every step starts to look like an extravagance. Ptolemy could buy almost anything except an hour without pain, and he knew it.Зато анекдот точно передаёт, как боль меняет масштаб мира. Посидеть удобно или пройтись, не обдумывая каждый шаг, начинает казаться роскошью. Птолемей мог купить почти всё, кроме часа без боли, и прекрасно это понимал.Lo que sí capta la anécdota es cómo el dolor cambia la escala del mundo. Sentarse cómodamente o caminar sin planear cada paso empieza a parecer un lujo. Ptolomeo podía comprar casi todo menos una hora sin dolor, y lo sabía.Za to anegdota trafnie oddaje, jak ból zmienia skalę świata. Wygodne siedzenie czy chodzenie bez planowania każdego kroku zaczyna wyglądać na luksus. Ptolemeusz mógł kupić prawie wszystko poza godziną bez bólu i dobrze o tym wiedział.

Agrippa’s bargain with painАгриппа торгуется с больюEl trato de Agripa con el dolorAgryppa targuje się z bólem

Rome · 1st century BCEРим · I век до н. э.Roma · siglo I a. C.Rzym · I wiek p.n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Pliny the Elder, Natural HistoryПлиний Старший, «Естественная история»Plinio el Viejo, Historia naturalPliniusz Starszy, Historia naturalna
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Severe foot disease; gout plausible but unprovenТяжёлая болезнь стоп; подагра вероятна, но не доказанаEnfermedad grave de los pies; gota plausible pero no demostradaCiężka choroba stóp; dna prawdopodobna, lecz niepotwierdzona

Marcus Vipsanius Agrippa, Augustus’s closest ally, appears in Pliny the Elder’s Natural History as a patient willing to make a frightening trade.Марк Випсаний Агриппа, ближайший соратник Августа, появляется в «Естественной истории» Плиния Старшего как пациент, готовый на пугающую сделку.Marco Vipsanio Agripa, el aliado más cercano de Augusto, aparece en la Historia natural de Plinio el Viejo como un paciente dispuesto a aceptar un trato aterrador.Marek Wipsaniusz Agryppa, najbliższy sojusznik Augusta, pojawia się w Historii naturalnej Pliniusza Starszego jako pacjent gotów na przerażającą transakcję.

Pliny says that in his later years Agrippa suffered from a severe disease of the feet. During a particularly painful attack, a physician advised him to plunge his lower legs into hot vinegar, and Augustus was not told. Agrippa, according to Pliny, was prepared to lose the use and feeling of his feet if only the pain would stop.11Плиний сообщает, что в последние годы Агриппа страдал тяжёлой болезнью ног. Во время особенно мучительного приступа врач посоветовал ему опустить голени в горячий уксус, причём Августу об этом не сказали. Агриппа, по словам Плиния, был готов лишиться и подвижности, и чувствительности стоп, лишь бы боль прекратилась.11Plinio cuenta que, en sus últimos años, Agripa padeció una grave enfermedad de los pies. Durante un ataque especialmente doloroso, un médico le aconsejó sumergir las piernas en vinagre caliente, y a Augusto no se le dijo nada. Según Plinio, Agripa estaba dispuesto a perder el uso y la sensibilidad de los pies con tal de que cesara el dolor.11Pliniusz podaje, że w ostatnich latach życia Agryppa cierpiał na ciężką chorobę stóp. Podczas szczególnie bolesnego napadu lekarz poradził mu zanurzyć podudzia w gorącym occie, a Augusta o tym nie powiadomiono. Według Pliniusza Agryppa był gotów stracić władzę i czucie w stopach, byle tylko ból ustał.11

Illustration of Agrippa seated with bare feet beside a basin while a physician waits with a cloth.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
How much would a person give up for relief from pain?Чем готов пожертвовать человек ради облегчения боли?¿A qué estaría dispuesta a renunciar una persona para aliviar el dolor?Z czego człowiek byłby gotów zrezygnować, by uwolnić się od bólu?

The episode is usually retold as a story about gout. That is plausible, but the Latin is less specific: gravi morbo pedum, “a severe disease of the feet.” The text gives us an agonizing attack and nothing that would settle its cause.Обычно этот эпизод пересказывают как историю о подагре. Это правдоподобно, но латынь менее конкретна: gravi morbo pedum, «тяжёлая болезнь ног». Текст даёт нам мучительный приступ и ничего, что позволило бы установить его причину.El episodio suele contarse como una historia de gota. Es plausible, pero el latín es menos preciso: gravi morbo pedum, «una grave enfermedad de los pies». El texto nos da un ataque atroz y nada que permita establecer su causa.Ten epizod zwykle opowiada się jako historię o dnie. To prawdopodobne, ale łacina jest mniej konkretna: gravi morbo pedum, „ciężka choroba stóp”. Tekst daje nam straszliwy napad i nic, co pozwoliłoby ustalić jego przyczynę.

It is also tempting to finish the story for Pliny. He does not say that the vinegar cured anything, and nothing in the passage supports claims that it left Agrippa permanently paralyzed or caused his death.Велик и соблазн дописать за Плиния финал. Он не говорит, что уксус что-то вылечил, и ничто в отрывке не подтверждает, будто Агриппа навсегда остался парализованным или умер от такого лечения.También es tentador terminar la historia por Plinio. Él no dice que el vinagre curara nada, y nada en el pasaje respalda que dejara a Agripa paralizado para siempre o que le causara la muerte.Kusi też, by dopisać za Pliniusza zakończenie. Pliniusz nie twierdzi, że ocet cokolwiek wyleczył, a nic w tym fragmencie nie potwierdza, że Agryppa został trwale sparaliżowany albo że kuracja przyczyniła się do jego śmierci.

The disturbing part is already there without any help. A man with access to the best physicians in Rome reached the point where losing normal function felt like a fair price for relief.Самое тревожное в этой истории не нуждается в украшениях. Человек, которому были доступны лучшие врачи Рима, дошёл до того, что потеря нормальной функции казалась ему приемлемой платой за облегчение.Lo inquietante ya está ahí sin necesidad de adornos. Un hombre con acceso a los mejores médicos de Roma llegó al punto en que perder una función normal le parecía un precio razonable por el alivio.To, co niepokojące, jest tu i bez ozdobników. Człowiek mający dostęp do najlepszych lekarzy Rzymu doszedł do punktu, w którym utrata normalnej sprawności wydawała mu się rozsądną ceną za ulgę.

That makes the passage more than a curiosity about a nasty ancient remedy. It records what a patient in extreme pain was ready to give up, and that deserves to be taken seriously whatever the diagnosis was.Поэтому отрывок — не просто курьёз о неприятном античном средстве. Он фиксирует, чем был готов пожертвовать пациент в невыносимой боли, и это стоит принимать всерьёз, каким бы ни оказался диагноз.Por eso el pasaje es más que una curiosidad sobre un remedio antiguo desagradable. Deja constancia de aquello a lo que un paciente con un dolor extremo estaba dispuesto a renunciar, y eso merece tomarse en serio, fuera cual fuera el diagnóstico.Dlatego ten fragment to coś więcej niż ciekawostka o nieprzyjemnym antycznym leczeniu. Zapisuje, z czego pacjent w skrajnym bólu był gotów zrezygnować, a to warto traktować poważnie bez względu na to, jaka była diagnoza.

Augustus and the finger that complicated an empireАвгуст и палец, осложнивший управление империейAugusto y el dedo que complicó un imperioAugust i palec, który skomplikował rządzenie imperium

Rome · 27 BCE – 14 CEРим · 27 г. до н. э. – 14 г. н. э.Roma · 27 a. C. – 14 d. C.Rzym · 27 p.n.e. – 14 n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Suetonius, Life of AugustusСветоний, «Божественный Август»Suetonio, Vida de AugustoSwetoniusz, Boski August
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
UnresolvedНе установленSin resolverNierozstrzygnięty

Suetonius’s life of Augustus contains some unexpectedly intimate clinical details. The emperor’s left hip, thigh and leg were weak enough to make him limp at times. In cold weather his right index finger could go numb and stop working properly, so that writing was difficult even with a small horn support. Suetonius also mentions therapeutic baths and soaking the hands and feet.12В светониевской биографии Августа есть неожиданно интимные клинические подробности. Левое бедро и вся левая нога императора были настолько слабы, что временами он прихрамывал. В холодную погоду указательный палец правой руки мог неметь и переставал слушаться, так что писать было трудно даже с маленькой роговой подпоркой. Светоний упоминает и лечебные ванны, и вымачивание рук и ног.12La biografía de Augusto escrita por Suetonio contiene detalles clínicos sorprendentemente íntimos. La cadera, el muslo y la pierna izquierdos del emperador estaban tan débiles que a veces cojeaba. Con el frío, el índice derecho podía entumecérsele y dejar de responder, de modo que escribir le resultaba difícil incluso con un pequeño soporte de cuerno. Suetonio menciona también baños terapéuticos y la inmersión de manos y pies.12Swetoniuszowy żywot Augusta zawiera zaskakująco intymne szczegóły kliniczne. Lewe biodro, udo i noga cesarza były na tyle słabe, że czasem utykał. W chłodne dni palec wskazujący prawej ręki potrafił drętwieć i odmawiać posłuszeństwa, więc pisanie przychodziło mu z trudem nawet z małą podpórką z rogu. Swetoniusz wspomina też o kąpielach leczniczych i moczeniu rąk i stóp.12

Illustration of Augustus concentrating on writing on a papyrus scroll at a desk.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
Even an emperor’s work could depend on one uncooperative finger.Даже работа императора могла зависеть от одного непослушного пальца.Hasta el trabajo de un emperador podía depender de un solo dedo que no obedecía.Nawet praca cesarza mogła zależeć od jednego nieposłusznego palca.

A description like this practically begs for a retrospective diagnosis. A limp and a hand that fails in the cold: surely the pieces fit together?Такое описание прямо-таки напрашивается на ретроспективный диагноз. Хромота плюс рука, которая отказывает на холоде: неужели всё это не складывается в одну картину?Una descripción así pide a gritos un diagnóstico retrospectivo. Una cojera y una mano que falla con el frío: ¿no encajarán las piezas?Taki opis aż się prosi o diagnozę wsteczną. Utykanie i ręka, która zawodzi na zimnie: czy to wszystko nie układa się w całość?

They may not.Может и не складываться.Puede que no.Niekoniecznie.

Arthritis is one possibility. A nerve problem would fit too, and so would an exaggerated vascular response to cold, and he may well have had more than one condition. Without a joint examination and some idea of how things progressed, there is no way to choose. Cold sensitivity in a single finger is not enough to establish Raynaud’s phenomenon, let alone a connective tissue disease.Артрит — одна из возможностей. Подошла бы и проблема с нервом, и чрезмерная сосудистая реакция на холод, а болезней у него вполне могло быть несколько. Без осмотра суставов и представления о течении выбрать невозможно. Чувствительности одного пальца к холоду недостаточно, чтобы говорить о феномене Рейно, не говоря уже о системном заболевании соединительной ткани.La artritis es una posibilidad. También encajaría un problema nervioso, o una respuesta vascular exagerada al frío, y bien pudo tener más de una enfermedad a la vez. Sin una exploración articular y sin saber cómo evolucionó, no hay forma de elegir. La sensibilidad al frío de un solo dedo no basta para hablar de fenómeno de Raynaud, y mucho menos de una enfermedad del tejido conectivo.Zapalenie stawów to jedna z możliwości. Pasowałby też problem neurologiczny albo przesadna reakcja naczyń na zimno, a August mógł mieć więcej niż jedną chorobę naraz. Bez badania stawów i wiedzy o przebiegu nie da się wybrać. Wrażliwość jednego palca na zimno to za mało, by mówić o objawie Raynauda, a co dopiero o chorobie tkanki łącznej.

The horn support may be the most interesting detail of all. It shifts attention from naming an illness to getting the work done: someone saw a practical difficulty and made something to help the hand.Роговая подпорка, пожалуй, самая интересная деталь. Она переключает внимание с названия болезни на то, как всё-таки сделать работу: кто-то заметил практическую трудность и придумал, как помочь руке.El soporte de cuerno quizá sea el detalle más interesante de todos. Desplaza la atención de ponerle nombre a la enfermedad a conseguir hacer el trabajo: alguien vio una dificultad práctica y fabricó algo para ayudar a la mano.Rogowa podpórka to być może najciekawszy szczegół ze wszystkich. Przenosi uwagę z nazywania choroby na to, jak w ogóle wykonać pracę: ktoś dostrzegł praktyczną trudność i zrobił coś, co miało pomóc ręce.

An object that small changes how we see a monumental life. The man who ruled the Roman world becomes someone at a writing desk, patiently or perhaps not so patiently working around a finger that won’t cooperate. His exact diagnosis is beyond reach, but the problem he faced at that desk is easy to understand.Такой крошечный предмет меняет взгляд на монументальную жизнь. Повелитель римского мира превращается в человека за письменным столом, который терпеливо, а может, и не очень, приноравливается к непослушному пальцу. Точный диагноз нам недоступен, но трудность, с которой он сталкивался за этим столом, понятна без слов.Un objeto tan pequeño cambia nuestra mirada sobre una vida monumental. El hombre que gobernaba el mundo romano se convierte en alguien sentado ante su escritorio que, con paciencia o quizá sin ella, se las arregla con un dedo que no obedece. Su diagnóstico exacto está fuera de nuestro alcance, pero el problema que tenía delante en ese escritorio se entiende enseguida.Tak drobny przedmiot zmienia nasze spojrzenie na monumentalne życie. Władca rzymskiego świata staje się człowiekiem przy biurku, który cierpliwie, a może wcale nie tak cierpliwie, radzi sobie z nieposłusznym palcem. Dokładna diagnoza jest poza naszym zasięgiem, ale problem, z którym mierzył się przy tym biurku, łatwo zrozumieć.

Galba and a diagnosis supplied by a translatorГальба и диагноз от переводчикаGalba y un diagnóstico puesto por el traductorGalba i diagnoza dopisana przez tłumacza

Rome · 68–69 CEРим · 68–69 гг. н. э.Roma · 68–69 d. C.Rzym · 68–69 n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Suetonius, Life of Galba: the Latin versus the English translationСветоний, «Гальба»: латинский текст против английского переводаSuetonio, Vida de Galba: el latín frente a la traducción inglesaSwetoniusz, Galba: łacina a przekład angielski
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Severe deforming arthropathy, cause unknownТяжёлая деформирующая артропатия неясной природыArtropatía deformante grave de causa desconocidaCiężka deformująca artropatia o nieznanej przyczynie

Back to the emperor who couldn’t bear shoes or handle a scroll. Galba’s hand and foot deformities sound clinically serious, and the well-known English translation of Suetonius puts them down to gout.1Вернёмся к императору, который не выносил обуви и не мог управиться со свитком. Деформации его кистей и стоп звучат клинически серьёзно, а известный английский перевод Светония приписывает их подагре.1Volvamos al emperador que no soportaba los zapatos ni podía manejar un rollo. Las deformidades de sus manos y pies suenan clínicamente serias, y la conocida traducción inglesa de Suetonio las atribuye a la gota.1Wróćmy do cesarza, który nie znosił butów i nie radził sobie ze zwojem. Zniekształcenia jego dłoni i stóp brzmią klinicznie poważnie, a znany angielski przekład Swetoniusza przypisuje je dnie.1

The Latin says articulari morbo: a disease of the joints.В латинском тексте стоит articulari morbo — «болезнь суставов».El latín dice articulari morbo: una enfermedad de las articulaciones.Po łacinie stoi tam articulari morbo, czyli „choroba stawów”.

Those two words change the strength of the claim. They support a severe deforming arthropathy and stop there. Neither the mechanism nor the pattern of joint damage can be read out of them.Эти два слова меняют вес утверждения. Они говорят в пользу тяжёлой деформирующей артропатии, и только. Ни механизм болезни, ни характер разрушения суставов из них не вычитать.Esas dos palabras cambian la fuerza de la afirmación. Respaldan una artropatía deformante grave y ahí se detienen. Ni el mecanismo ni el patrón del daño articular pueden deducirse de ellas.Te dwa słowa zmieniają siłę twierdzenia. Przemawiają za ciężką, deformującą artropatią i na tym koniec. Ani mechanizmu, ani wzorca uszkodzenia stawów nie da się z nich wyczytać.

Long-standing gout can produce tophi, deposits of urate crystals that damage tissue and distort joints, so it remains a reasonable possibility. But Suetonius never describes tophi. Other causes of deforming polyarthritis belong in the discussion, and pinning rheumatoid arthritis on Galba would be every bit as overconfident.1,3Многолетняя подагра может давать тофусы, отложения кристаллов уратов, которые разрушают ткани и деформируют суставы, так что подагра остаётся разумным предположением. Но тофусов Светоний не описывает. В обсуждение входят и другие причины деформирующего полиартрита, а записать Гальбу в больные ревматоидным артритом было бы ровно такой же самонадеянностью.1,3La gota de larga evolución puede producir tofos, depósitos de cristales de urato que dañan los tejidos y deforman las articulaciones, así que sigue siendo una posibilidad razonable. Pero Suetonio no describe tofos. Otras causas de poliartritis deformante tienen cabida en la discusión, y atribuirle a Galba una artritis reumatoide sería igual de temerario.1,3Długotrwała dna może prowadzić do powstania guzków dnawych, czyli złogów kryształów moczanów, które niszczą tkanki i zniekształcają stawy, więc pozostaje rozsądną możliwością. Swetoniusz jednak guzków dnawych nie opisuje. W dyskusji mieszczą się też inne przyczyny deformującego zapalenia wielostawowego, a przypisanie Galbie reumatoidalnego zapalenia stawów byłoby równie pochopne.1,3

All translation involves interpretation, and medical categories shift over time. Trouble begins when the translator’s choice disappears from view and later readers take it for an observed fact.Любой перевод — это интерпретация, а медицинские категории со временем меняются. Беда начинается, когда выбор переводчика исчезает из виду и следующие читатели принимают его за наблюдаемый факт.Toda traducción implica interpretar, y las categorías médicas cambian con el tiempo. El problema empieza cuando la elección del traductor desaparece de la vista y los lectores posteriores la toman por un hecho observado.Każdy przekład wymaga interpretacji, a kategorie medyczne zmieniają się z czasem. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy wybór tłumacza znika z pola widzenia, a późniejsi czytelnicy biorą go za zaobserwowany fakt.

Even a famous phrase can acquire a false pedigree. A recent philological study showed that Suetonius never called gout morbus dominorum, “the disease of lords.” Both the phrase and its attribution to him were later constructions.13Даже знаменитая фраза может обзавестись поддельной родословной. Недавнее филологическое исследование показало, что Светоний никогда не называл подагру morbus dominorum, «болезнью господ». И само выражение, и его приписывание Светонию появились позже.13Incluso una frase célebre puede adquirir un falso pedigrí. Un estudio filológico reciente demostró que Suetonio nunca llamó a la gota morbus dominorum, «la enfermedad de los señores». Tanto la expresión como su atribución a Suetonio son construcciones posteriores.13Nawet słynne powiedzenie może dorobić się fałszywego rodowodu. Niedawne badanie filologiczne wykazało, że Swetoniusz nigdy nie nazwał dny morbus dominorum, „chorobą panów”. Zarówno to wyrażenie, jak i przypisywanie go Swetoniuszowi to późniejsze konstrukcje.13

So Galba is a small lesson in going back to the original record and asking whether a diagnosis was established, suspected, supplied by a translator or simply copied from one book into the next. A convenient modern word can easily end up more precise than its source.Так что Гальба преподаёт маленький урок: возвращаться к первоисточнику и спрашивать, был ли диагноз установлен, заподозрен, вписан переводчиком или просто переписан из одной книги в другую. Удобное современное слово легко оказывается точнее своего источника.Galba es, por tanto, una pequeña lección sobre volver al documento original y preguntarse si un diagnóstico se estableció, se sospechó, lo puso un traductor o simplemente se copió de un libro a otro. Una palabra moderna cómoda puede acabar fácilmente siendo más precisa que su fuente.Galba jest więc małą lekcją powrotu do źródła i zadawania pytania, czy diagnozę ustalono, czy tylko ją podejrzewano, czy dopisał ją tłumacz, czy może po prostu przepisywano ją z książki do książki. Wygodne współczesne słowo łatwo staje się bardziej precyzyjne niż jego źródło.

Suetonius’s choice of details is telling in its own right. He describes consequences, shoes and reading, and they stay perfectly clear even when the label does not. You don’t need to know what a tophus is to understand what it means to lose the comfortable use of your hands.Показателен и сам выбор подробностей у Светония. Он описывает последствия, обувь и чтение, и они остаются совершенно ясными, даже когда ярлык под вопросом. Не нужно знать, что такое тофус, чтобы понять, каково это — лишиться свободы пользоваться собственными руками.La selección de detalles de Suetonio es elocuente por sí misma. Describe consecuencias, los zapatos y la lectura, y estas siguen siendo perfectamente claras aunque la etiqueta no lo sea. No hace falta saber qué es un tofo para entender lo que significa perder el uso cómodo de las propias manos.Wymowny jest sam dobór szczegółów u Swetoniusza. Opisuje skutki, buty i czytanie, a te pozostają całkowicie zrozumiałe nawet wtedy, gdy etykieta budzi wątpliwości. Nie trzeba wiedzieć, czym jest guzek dnawy, żeby pojąć, co znaczy utracić swobodę posługiwania się własnymi rękami.

Septimius Severus goes to war in a litterСептимий Север идёт на войну в носилкахSeptimio Severo va a la guerra en literaSeptymiusz Sewer jedzie na wojnę w lektyce

Britain · 208–211 CEБритания · 208–211 гг. н. э.Britania · 208–211 d. C.Brytania · 208–211 n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Cassius Dio and HerodianДион Кассий и ГеродианDion Casio y HerodianoKasjusz Dion i Herodian
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Gout reasonable; disability well documentedПодагра — разумное предположение; немощь хорошо задокументированаGota razonable; discapacidad bien documentadaDna to rozsądna hipoteza; niepełnosprawność dobrze udokumentowana

Septimius Severus’s British campaign offers another kind of evidence. Here a painful body becomes a question of logistics, for the government and for the army.Британский поход Септимия Севера даёт свидетельства другого рода. Здесь больное тело становится вопросом логистики и для управления государством, и для армии.La campaña británica de Septimio Severo ofrece otro tipo de prueba. Aquí un cuerpo dolorido se convierte en una cuestión logística, tanto para el gobierno como para el ejército.Brytyjska kampania Septymiusza Sewera dostarcza świadectw innego rodzaju. Tutaj obolałe ciało staje się kwestią logistyki, zarówno dla rządu, jak i dla armii.

Cassius Dio describes an emperor weakened by gout who was carried through much of the hostile territory in a covered litter. Herodian likewise shows an aging ruler with severe arthritis, still eager to campaign and traveling much of the way by litter. Together the two accounts make his disability hard to doubt.14,15Дион Кассий описывает императора, ослабленного подагрой, которого большую часть пути по враждебной территории несли в крытых носилках. Геродиан тоже показывает стареющего правителя с тяжёлым артритом, который по-прежнему рвался в поход и значительную часть дороги проделал на носилках. Вместе два рассказа почти не оставляют сомнений в его немощи.14,15Dion Casio describe a un emperador debilitado por la gota al que llevaron en una litera cubierta durante buena parte del recorrido por territorio hostil. Herodiano presenta igualmente a un gobernante entrado en años, con una artritis grave, todavía ansioso por combatir, que hizo gran parte del camino en litera. Juntos, ambos relatos hacen difícil dudar de su discapacidad.14,15Kasjusz Dion opisuje cesarza osłabionego przez dnę, którego przez większą część wrogiego terytorium niesiono w krytej lektyce. Herodian również przedstawia starzejącego się władcę z ciężkim zapaleniem stawów, wciąż chętnego do walki, który znaczną część drogi przebył w lektyce. Razem obie relacje sprawiają, że trudno wątpić w jego niepełnosprawność.14,15

Illustration of Severus travelling in a covered litter carried through a rainy landscape, with Roman soldiers following.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
The campaign continued because other people carried its commander.Поход продолжался благодаря тем, кто нёс полководца.La campaña continuó porque otros llevaban a su comandante.Wyprawa trwała dalej, ponieważ inni nieśli jej dowódcę.

Gout is a reasonable reconstruction. What stands out with unusual clarity is the accommodation: the campaign went on, and other people carried its commander.Подагра — разумная реконструкция. Но с необычной ясностью видно другое: поход продолжался, а его командующего несли другие люди.La gota es una reconstrucción razonable. Lo que se ve con una claridad poco común es la adaptación: la campaña siguió adelante y otros llevaban a hombros a su comandante.Dna to rozsądna rekonstrukcja. Z niezwykłą wyrazistością widać natomiast przystosowanie: kampania trwała dalej, a jej wodza nieśli inni.

It would be easy to turn this into an inspirational tale of willpower conquering illness. The litter tells a more practical story. Determination did not make the painful body disappear, and every mile depended on organization and on the shoulders of the men who carried him.Так и хочется превратить это во вдохновляющую историю о победе воли над болезнью. Носилки рассказывают историю куда более практичную. Решимость не заставила больное тело исчезнуть, и каждая миля зависела от организации и от плеч тех, кто его нёс.Sería fácil convertir esto en un relato inspirador sobre la voluntad que vence a la enfermedad. La litera cuenta una historia más práctica. La determinación no hizo desaparecer el cuerpo dolorido, y cada milla dependía de la organización y de los hombros de quienes lo cargaban.Łatwo byłoby zrobić z tego budującą opowieść o woli, która zwycięża chorobę. Lektyka opowiada historię bardziej praktyczną. Determinacja nie sprawiła, że obolałe ciało zniknęło, a każda mila zależała od organizacji i od ramion tych, którzy go nieśli.

Equally tempting is the claim that one emperor’s arthritis changed the course of Roman history. The sources won’t stretch that far. They show that illness shaped how he traveled and exercised power, but measuring its separate effect on military or political outcomes is far harder.Не менее соблазнительна мысль, что артрит одного императора изменил судьбу Рима. Так далеко источники не простираются. Они показывают, что болезнь влияла на то, как он передвигался и правил, но измерить её отдельный вклад в военные или политические итоги куда сложнее.Igual de tentadora es la idea de que la artritis de un emperador cambió el destino de Roma. Las fuentes no dan para tanto. Muestran que la enfermedad influyó en cómo se desplazaba y ejercía el poder, pero medir su efecto propio sobre los resultados militares o políticos es mucho más difícil.Równie kusząca jest teza, że zapalenie stawów jednego cesarza odmieniło losy Rzymu. Źródła tak daleko nie sięgają. Pokazują, że choroba wpływała na to, jak się przemieszczał i sprawował władzę, ale zmierzenie jej odrębnego wpływu na wyniki militarne czy polityczne jest o wiele trudniejsze.

The case is most convincing on a human scale. A ruler can be forceful and ambitious and still need to be carried, and his disability tells us nothing about his judgment or competence.Убедительнее всего этот случай в человеческом масштабе. Правитель может быть напорист и честолюбив и всё равно нуждаться в том, чтобы его несли, а немощь ничего не говорит о его здравомыслии или компетентности.El caso convence más a escala humana. Un gobernante puede ser enérgico y ambicioso y, aun así, necesitar que lo lleven, y su discapacidad no dice nada de su juicio ni de su competencia.Najbardziej przekonujący jest ten przypadek w ludzkiej skali. Władca może być energiczny i ambitny, a mimo to potrzebować, by go noszono. Jego niepełnosprawność nic nie mówi o tym, czy rządził rozsądnie i kompetentnie.

Severus’s litter deserves a place in our picture of Roman power next to the ceremonial chariot, if only because it shows how many people it took to keep an ailing emperor on the move.Носилки Севера заслуживают места в нашем представлении о римской власти рядом с парадной колесницей, хотя бы потому, что показывают, сколько людей требовалось, чтобы больной император продолжал двигаться.La litera de Severo merece un lugar junto al carro ceremonial en nuestra imagen del poder romano, aunque solo sea porque muestra cuánta gente hacía falta para que un emperador enfermo siguiera en marcha.Lektyka Sewera zasługuje na miejsce w naszym obrazie rzymskiej władzy obok paradnego rydwanu, choćby dlatego, że pokazuje, ilu ludzi trzeba było, by schorowany cesarz mógł dalej się przemieszczać.

Justinian’s knee and a miracleКолено Юстиниана и чудоLa rodilla de Justiniano y un milagroKolano Justyniana i cud

Constantinople · 6th century CEКонстантинополь · VI век н. э.Constantinopla · siglo VI d. C.Konstantynopol · VI wiek n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Procopius, Buildings: a miracle storyПрокопий Кесарийский, «О постройках»: рассказ о чудеProcopio, Sobre los edificios: un relato de milagroProkopiusz z Cezarei, O budowlach: opowieść o cudzie
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Gout possible; diagnosis uncertainПодагра возможна; диагноз неясенGota posible; diagnóstico inciertoDna możliwa; diagnoza niepewna

Procopius’s account of Justinian’s knee calls for an especially careful reading.Рассказ Прокопия о колене Юстиниана требует особенно внимательного чтения.El relato de Procopio sobre la rodilla de Justiniano exige una lectura especialmente cuidadosa.Relacja Prokopiusza o kolanie Justyniana wymaga szczególnie uważnej lektury.

In Buildings he describes severe pain with what the translation calls a dangerous discharge at the knee. He blames the illness on the punishing fast the emperor kept before Easter, when Justinian barely ate or rested and went on working regardless. The physicians could not help. Recovery came, the narrative says, when a reliquary was placed on the knee.16В трактате «О постройках» он описывает сильную боль и то, что переводчик называет опасным истечением в области колена. Болезнь он связывает с изнурительным постом, который император держал перед Пасхой, когда Юстиниан почти не ел и не отдыхал, но продолжал работать. Врачи помочь не смогли. Выздоровление, по словам рассказчика, пришло, когда на колено положили реликварий.16En Sobre los edificios describe un dolor intenso acompañado de lo que la traducción llama un peligroso flujo en la rodilla. Atribuye la enfermedad al ayuno extenuante que el emperador guardó antes de la Pascua, cuando Justiniano apenas comía ni descansaba y seguía trabajando de todos modos. Los médicos no pudieron hacer nada. La curación llegó, según el relato, cuando colocaron un relicario sobre la rodilla.16W dziele O budowlach opisuje silny ból i coś, co przekład nazywa niebezpiecznym wyciekiem w kolanie. Chorobę wiąże z wyczerpującym postem, który cesarz zachowywał przed Wielkanocą, gdy prawie nie jadł i nie odpoczywał, a mimo to pracował dalej. Lekarze nie potrafili pomóc. Wyzdrowienie przyszło, jak głosi opowieść, gdy na kolanie położono relikwiarz.16

Gout is possible, but the diagnosis remains open. The account doesn’t let us reliably tell crystal arthritis from another inflammatory or infectious process, and even the wording about the fluid can’t be confidently converted into a modern physical finding.Подагра возможна, но диагноз остаётся открытым. По этому описанию нельзя надёжно отличить кристаллический артрит от другого воспалительного или инфекционного процесса, а слова о жидкости невозможно уверенно перевести на язык современного физикального осмотра.La gota es posible, pero el diagnóstico sigue abierto. El relato no permite distinguir con fiabilidad una artritis por cristales de otro proceso inflamatorio o infeccioso, y ni siquiera las palabras sobre el líquido pueden traducirse con seguridad a un hallazgo de la exploración física moderna.Dna jest możliwa, ale diagnoza pozostaje otwarta. Opis nie pozwala wiarygodnie odróżnić zapalenia stawów wywołanego przez kryształy od innego procesu zapalnego lub infekcyjnego, a nawet sformułowań o płynie nie da się pewnie przełożyć na współczesny objaw w badaniu fizykalnym.

The author’s purpose matters as well. Procopius is telling a story about imperial piety and divine favor, and the reported cure is its centerpiece. It offers no diagnostic test for the illness that came before.Важна и цель автора. Прокопий рассказывает о благочестии императора и о божественной милости, и чудесное исцеление — сердцевина этого рассказа. Диагностическим тестом для предшествующей болезни оно не служит.También importa la intención del autor. Procopio cuenta una historia sobre la piedad imperial y el favor divino, y la curación es su pieza central. No constituye una prueba diagnóstica de la enfermedad que la precedió.Liczy się też cel autora. Prokopiusz opowiada o cesarskiej pobożności i Bożej łasce, a cudowne uzdrowienie jest sercem tej opowieści. Nie stanowi testu diagnostycznego dla choroby, która je poprzedziła.

There is one more trap, in the chronology. In this account severe fasting comes first and is blamed for making the illness worse. It should not quietly turn into a gout diet when the story is retold.Есть ещё одна ловушка — хронология. В этом рассказе тяжёлый пост идёт первым, и именно его винят в ухудшении. При пересказе он не должен незаметно превратиться в диету от подагры.Hay otra trampa más, en la cronología. En este relato el ayuno severo viene primero y se le culpa del empeoramiento. No debería convertirse, sin que nadie lo note, en una dieta contra la gota cuando la historia se vuelve a contar.Jest jeszcze jedna pułapka, chronologiczna. W tej relacji surowy post występuje najpierw i to jego obwinia się o pogorszenie. Przy ponownym opowiadaniu nie powinien po cichu zamienić się w dietę na dnę.

Procopius gives the scene a memorable finale. Oil flows from the relics over the emperor’s feet and his purple robe, and the robe is kept in the palace afterwards; within the story, the garment itself becomes evidence of the cure.16Прокопий дарит сцене запоминающийся финал. Из мощей истекает елей и заливает ноги императора и его пурпурное одеяние, а одеяние потом хранят во дворце; внутри рассказа сама одежда становится доказательством исцеления.16Procopio regala a la escena un final memorable. De las reliquias brota aceite que se derrama sobre los pies del emperador y su manto púrpura, y el manto se guarda después en palacio; dentro del relato, la propia prenda se convierte en testimonio de la curación.16Prokopiusz wieńczy scenę pamiętnym finałem. Z relikwii wypływa olej, który spływa na stopy cesarza i jego purpurową szatę, a szatę przechowuje się potem w pałacu; w obrębie opowieści sam strój staje się świadectwem uzdrowienia.16

A physician reading this wants to know what was going on inside the joint. Procopius cared about what passed between the emperor and heaven, and a good reading of the passage keeps both questions in view.Врача, читающего этот отрывок, интересует, что происходило внутри сустава. Прокопия занимало то, что происходило между императором и небесами, и хорошее прочтение держит в поле зрения оба вопроса.Un médico que lea esto querrá saber qué ocurría dentro de la articulación. A Procopio le importaba lo que pasaba entre el emperador y el cielo, y una buena lectura del pasaje mantiene a la vista ambas preguntas.Lekarz czytający ten fragment chce wiedzieć, co działo się wewnątrz stawu. Prokopiusza obchodziło to, co zaszło między cesarzem a niebem, a uważna lektura uwzględnia oba pytania.

Maurice and the worst possible moment for a flareМаврикий и худший момент для приступаMauricio y el peor momento posible para un broteMaurycy i najgorszy możliwy moment na napad

Constantinople · 602 CEКонстантинополь · 602 г. н. э.Constantinopla · 602 d. C.Konstantynopol · 602 n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
Theophylact Simocatta, HistoryФеофилакт Симокатта, «История»Teofilacto Simocates, HistoriaTeofilakt Symokatta, Historia
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Gout flare plausible; its impact cannot be measuredПриступ подагры правдоподобен; его роль измерить нельзяBrote de gota plausible; su peso, imposible de medirNapad dny prawdopodobny; jego wpływu nie da się zmierzyć

In 602 the emperor Maurice fled Constantinople as his rule collapsed. Theophylact Simocatta describes him slipping out at night in ordinary clothes, boarding a boat with his family and running into a violent storm. When they reached shelter near a church, he was struck down by what the historian calls gout.17В 602 году император Маврикий бежал из Константинополя, когда его власть рушилась. Феофилакт Симокатта описывает, как он ночью, в простой одежде, сел с семьёй в лодку и попал в жестокую бурю. Когда они добрались до укрытия у церкви, его свалило то, что историк называет подагрой.17En 602, el emperador Mauricio huyó de Constantinopla mientras su gobierno se derrumbaba. Teofilacto Simocates lo describe escabulléndose de noche con ropa corriente, subiendo a una barca con su familia y topándose con una violenta tormenta. Cuando lograron refugiarse cerca de una iglesia, lo derribó lo que el historiador llama gota.17W 602 roku cesarz Maurycy uciekł z Konstantynopola, gdy jego władza się waliła. Teofilakt Symokatta opisuje, jak wymknął się nocą w zwykłym ubraniu, wsiadł z rodziną do łodzi i trafił na gwałtowną burzę. Gdy dotarli do schronienia w pobliżu kościoła, powaliło go to, co historyk nazywa dną.17

The scene needs very little embroidery. Movement had become a matter of survival, and an illness known for making movement painful entered the story at exactly that moment.Эта сцена почти не нуждается в приукрашивании. Движение стало вопросом выживания, и болезнь, известная тем, что делает движение мучительным, вошла в рассказ ровно в этот момент.La escena apenas necesita adornos. Moverse se había vuelto cuestión de supervivencia, y una enfermedad conocida por volver doloroso el movimiento irrumpió en el relato justo en ese momento.Ta scena prawie nie wymaga upiększeń. Ruch stał się kwestią przetrwania, a choroba znana z tego, że czyni ruch bolesnym, wkroczyła do opowieści dokładnie w tej chwili.

According to the surviving narrative, Maurice then sent his son to seek help from the Persian king. The escape failed, and Maurice was captured and executed. The gout attack is historically reported and medically plausible, but there is no way to measure how severe it was or how much it changed what followed.17Дальше, согласно сохранившемуся рассказу, Маврикий отправил сына просить помощи у персидского царя. Бегство не удалось: Маврикия схватили и казнили. Приступ подагры исторически засвидетельствован и медицински правдоподобен, но насколько он был тяжёлым и что изменил в дальнейших событиях, измерить невозможно.17Según la narración conservada, Mauricio envió después a su hijo a pedir ayuda al rey persa. La huida fracasó: Mauricio fue capturado y ejecutado. El ataque de gota está documentado históricamente y es médicamente plausible, pero no hay manera de medir su gravedad ni cuánto cambió lo que vino después.17Według zachowanej relacji Maurycy wysłał potem syna, by prosił o pomoc perskiego króla. Ucieczka się nie powiodła: Maurycego pojmano i stracono. Napad dny jest historycznie poświadczony i medycznie prawdopodobny, ale nie sposób zmierzyć, jak był ciężki ani ile zmienił w tym, co nastąpiło.17

Blaming gout for his downfall would ignore a political crisis that was already well under way. Even so, the attack belongs in the story, as part of the physical reality in which he faced the end.Обвинять подагру в его падении значит не замечать политического кризиса, который уже шёл полным ходом. И всё же приступ принадлежит этой истории как часть физической реальности, в которой Маврикий встретил свой конец.Culpar a la gota de su caída sería pasar por alto una crisis política que ya estaba en plena marcha. Aun así, el ataque pertenece a esta historia: fue parte de la realidad física en la que afrontó el final.Obwinianie dny o jego upadek oznaczałoby przeoczenie kryzysu politycznego, który trwał już w najlepsze. Mimo to napad należy do tej historii jako część fizycznej rzeczywistości, w której Maurycy stawił czoła końcowi.

Patients with gout often feel that their attacks pick the worst possible moment. Maurice’s arrived while he was running for his life.Пациентам с подагрой часто кажется, что приступы выбирают самый неподходящий момент. У Маврикия приступ пришёлся на бегство, от которого зависела его жизнь.Los pacientes con gota suelen sentir que sus ataques eligen el peor momento posible. El de Mauricio llegó mientras huía para salvar la vida.Pacjenci z dną często mają wrażenie, że napady wybierają najgorszy możliwy moment. U Maurycego napad przyszedł w czasie ucieczki, od której zależało jego życie.

Gregory the Great: the patient speaks for himselfГригорий Великий: пациент говорит самGregorio Magno: el paciente habla por sí mismoGrzegorz Wielki: pacjent mówi sam za siebie

Rome · 599–601 CEРим · 599–601 гг. н. э.Roma · 599–601 d. C.Rzym · 599–601 n.e.

EvidenceСвидетельстваPruebasŚwiadectwa
His own lettersЕго собственные письмаSus propias cartasJego własne listy
VerdictВердиктVeredictoWerdykt
Gout plausible for his podagra, alongside other illnessesПодагра правдоподобна, но болезней было несколькоGota plausible para su podagra, junto con otras dolenciasDna prawdopodobna jako wyjaśnienie podagry, obok innych chorób

With Gregory the Great the evidence changes, and at last we hear from the patient himself.С Григорием Великим характер свидетельств меняется: наконец-то мы слышим самого пациента.Con Gregorio Magno, la naturaleza de las pruebas cambia y por fin oímos al propio paciente.Przy Grzegorzu Wielkim zmienia się charakter świadectw: wreszcie słyszymy samego pacjenta.

In August 599 Gregory wrote that for eleven months he had only very rarely managed to get out of bed. He described severe podagra and other troubles, with an exhaustion that makes the letter hard to read lightly. This is a man describing his own suffering to people he knew, not a later biographer handing him a disease.18В августе 599 года Григорий писал, что одиннадцать месяцев лишь изредка мог подняться с постели. Он жаловался на тяжёлую podagra и другие недуги, и усталость в этом письме такова, что читать его легко не получается. Это человек, который рассказывает о собственных страданиях знакомым людям, а не поздний биограф, назначающий ему болезнь.18En agosto de 599, Gregorio escribió que durante once meses solo en contadas ocasiones había logrado levantarse de la cama. Describía una podagra grave y otros males, con un agotamiento que impide leer la carta a la ligera. Es un hombre que cuenta su propio sufrimiento a personas que conocía, no un biógrafo posterior que le asigna una enfermedad.18W sierpniu 599 roku Grzegorz pisał, że od jedenastu miesięcy tylko z rzadka udawało mu się wstać z łóżka. Opisywał ciężką podagrę i inne dolegliwości, z wyczerpaniem, które nie pozwala czytać tego listu lekko. To człowiek opowiadający o własnym cierpieniu znajomym ludziom, a nie późniejszy biograf, który przypisuje mu chorobę.18

A letter to Rusticiana in February 601 adds another dimension. Gregory writes about his painful illness and about hers, worrying how she can bear her pain while describing his own fading strength. Their exchange preserves something no scan can: two people who each know the other is suffering.19Письмо к Рустициане в феврале 601 года добавляет ещё одно измерение. Григорий пишет и о своей мучительной болезни, и о её болезни: тревожится, как она выдерживает боль, и тут же описывает, как слабеет сам. Их переписка сохраняет то, чего не покажет ни один снимок, — двух людей, каждый из которых знает, что другому больно.19Una carta a Rusticiana de febrero de 601 añade otra dimensión. Gregorio habla de su dolorosa enfermedad y de la de ella: le preocupa cómo podrá ella soportar su dolor mientras describe cómo a él se le van las fuerzas. Su intercambio conserva algo que ningún escáner puede mostrar: dos personas que saben, cada una, que la otra sufre.19List do Rusticiany z lutego 601 roku dodaje kolejny wymiar. Grzegorz pisze zarówno o swojej bolesnej chorobie, jak i o jej chorobie: martwi się, jak ona zniesie ból, a zarazem opisuje, jak opadają go siły. Ich korespondencja zachowuje coś, czego nie pokaże żadne badanie obrazowe: dwoje ludzi, z których każde wie, że to drugie cierpi.19

Illustration of Gregory resting in bed and speaking to a scribe who writes beside an oil lamp.Enlarge imageУвеличить изображениеAmpliar imagenPowiększ ilustrację
From a sickroom, a letter still asks how someone else is feeling.В письме из комнаты больного по-прежнему спрашивают, как чувствует себя другой человек.Desde una habitación de enfermo, una carta aún pregunta cómo se encuentra otra persona.Nawet z pokoju chorego przychodzi list z pytaniem o czyjeś samopoczucie.

Gout is a plausible reading of Gregory’s podagra. The word could also serve as a general name for painful feet, though, and his letters mention other illnesses as well, so gout can’t account for the whole picture.Подагра — правдоподобное прочтение его podagra. Слово то же, что наше, но в древности так могли называть и просто мучительную боль в ногах, а в письмах упоминаются и другие болезни, так что одной подагрой всю картину не объяснить.La gota es una lectura plausible de la podagra de Gregorio. La palabra, sin embargo, también podía designar sin más cualquier dolor intenso de los pies, y sus cartas mencionan otras enfermedades, de modo que la gota no puede explicar todo el cuadro.Dna to prawdopodobne odczytanie jego podagry. Słowo to mogło jednak oznaczać także po prostu dotkliwy ból stóp, a listy wspominają również inne choroby, więc sama dna nie wyjaśni całego obrazu.

His explanations belong to his world. He links suffering with sin and talks about the bodily humors. We don’t have to accept either his physiology or his theology to take his pain seriously.Его объяснения принадлежат его миру. Он связывает страдание с грехом и рассуждает о телесных соках. Не обязательно разделять его физиологию или богословие, чтобы всерьёз отнестись к его боли.Sus explicaciones pertenecen a su mundo. Relaciona el sufrimiento con el pecado y habla de los humores corporales. No hace falta aceptar ni su fisiología ni su teología para tomarse en serio su dolor.Jego wyjaśnienia należą do jego świata. Łączy cierpienie z grzechem i rozprawia o sokach ciała. Nie musimy przyjmować ani jego fizjologii, ani teologii, by poważnie potraktować jego ból.

What makes Gregory’s letters memorable is that they refuse to stay purely official. News, friendship, duty and bodily distress share the same page, and illness breaks into the business of authority until it becomes part of the correspondence itself.Письма Григория запоминаются тем, что упорно не желают оставаться сугубо официальными. Новости, дружба, долг и телесные муки делят одну страницу, а болезнь вторгается в дела власти, пока не становится частью самой переписки.Lo que hace memorables las cartas de Gregorio es que se niegan a ser puramente oficiales. Noticias, amistad, deber y padecimiento físico comparten la misma página, y la enfermedad irrumpe en los asuntos del poder hasta convertirse en parte de la propia correspondencia.Listy Grzegorza zapadają w pamięć, bo uparcie nie chcą pozostać czysto urzędowe. Wiadomości, przyjaźń, obowiązek i cielesne cierpienie dzielą tę samą stronę, a choroba wdziera się w sprawy władzy, aż staje się częścią samej korespondencji.

After the monumental pharaohs and the emperors carried across hostile country, this seems the right place to stop: with a man who tells us he has been in bed far too long and still asks how someone else is feeling.После монументальных фараонов и императоров, которых несли по враждебной земле, здесь самое место остановиться: на человеке, который сообщает, что слишком долго не встаёт с постели, и всё равно спрашивает, как чувствует себя другой.Después de los faraones monumentales y de los emperadores llevados en litera por tierras hostiles, este parece el lugar adecuado para detenerse: un hombre que nos cuenta que lleva demasiado tiempo en cama y que, aun así, pregunta cómo se encuentra otra persona.Po monumentalnych faraonach i cesarzach noszonych przez wrogie krainy to właściwe miejsce, by się zatrzymać: przy człowieku, który pisze, że stanowczo za długo leży w łóżku, a mimo to pyta, jak czuje się ktoś inny.

What these ancient patients leave usЧто оставили нам древние пациентыLo que nos dejan estos pacientes antiguosCo zostawili nam starożytni pacjenci

This collection is heavy on rulers and on gout. That reflects which bodies happened to survive and which lives got written down; some illnesses also simply attracted more description than others. It can tell us nothing about how rheumatic disease was distributed across the ancient population, and the people missing from the record matter.В этой подборке слишком много правителей и слишком много подагры. Так вышло потому, что сохранились именно эти тела и были записаны именно эти жизни; к тому же одни болезни просто чаще попадали в описания, чем другие. О том, как ревматические болезни распределялись среди населения древнего мира, она не говорит ничего, а ведь те, кого в источниках нет, тоже имеют значение.Esta colección está cargada de gobernantes y de gota. Eso refleja qué cuerpos se conservaron y qué vidas quedaron por escrito; además, algunas enfermedades sencillamente despertaban más interés entre quienes escribían. No puede decirnos nada sobre cómo se distribuían las enfermedades reumáticas en la población antigua, y las personas ausentes de los registros también importan.W tym zbiorze jest dużo władców i dużo dny. Wynika to z tego, które ciała akurat przetrwały i czyje życie spisano; niektóre choroby po prostu częściej przyciągały uwagę piszących. Nie mówi nam to nic o tym, jak choroby reumatyczne rozkładały się w starożytnej populacji, a ludzie nieobecni w źródłach też mają znaczenie.

The cases also refuse to deliver a tidy moral about luxury. An ancient writer’s accusation of excess is not a laboratory result, and a diagnosis explains neither a personality nor the fall of a regime.Эти случаи не складываются и в аккуратную мораль о роскоши. Обвинение в излишествах из уст античного автора — не лабораторный анализ, а диагноз не объясняет ни характер человека, ни крах режима.Los casos se resisten también a dejar una moraleja ordenada sobre el lujo. La acusación de exceso de un autor antiguo no es un resultado de laboratorio, y un diagnóstico no explica ni una personalidad ni la caída de un régimen.Te przypadki nie dają się też zamknąć w zgrabny morał o zbytku. Zarzut nieumiarkowania u starożytnego autora to nie wynik badania laboratoryjnego, a diagnoza nie wyjaśnia ani osobowości, ani upadku reżimu.

None of this uncertainty makes these people less interesting. Ramesses shows how much a better examination can overturn. Galba’s scroll makes disability something you can almost hold in your hands, and Agrippa’s hot vinegar shows how far pain can push a person. Gregory, writing from bed, preserves the effort of caring for others while being ill yourself.Неопределённость ничуть не делает этих людей менее интересными. Рамсес показывает, сколько способно перевернуть более тщательное исследование. Свиток Гальбы делает немощь почти осязаемой, а горячий уксус Агриппы показывает, как далеко может завести человека боль. Григорий, пишущий из постели, сохранил для нас усилие, с которым больной продолжает заботиться о других.La incertidumbre no hace a estas personas menos interesantes. Ramsés muestra cuánto puede cambiar un examen mejor hecho. El rollo de Galba vuelve la discapacidad casi tangible, y el vinagre caliente de Agripa muestra hasta dónde puede empujar el dolor a una persona. Gregorio, escribiendo desde la cama, conserva el esfuerzo de cuidar de otros estando uno mismo enfermo.Niepewność wcale nie czyni tych ludzi mniej interesującymi. Ramzes pokazuje, ile może odmienić staranniejsze badanie. Zwój Galby sprawia, że niepełnosprawność staje się niemal namacalna, a gorący ocet Agryppy pokazuje, jak daleko ból potrafi popchnąć człowieka. Grzegorz, piszący z łóżka, zachował dla nas wysiłek troszczenia się o innych, gdy samemu się choruje.

Often the closest contact with antiquity comes through something small enough to hold: a horn support for a stubborn finger, a letter sent from a sickbed. Through details like these, a figure from a history textbook becomes a patient I can easily imagine in my own waiting room.Часто ближе всего к древности нас подводит что-то совсем маленькое, что можно удержать в руке: роговая подпорка для упрямого пальца, письмо, отправленное с одра болезни. Через такие подробности фигура из учебника истории превращается в пациента, которого я легко представляю у себя в приёмной.A menudo, el contacto más cercano con la Antigüedad llega a través de algo tan pequeño que cabe en la mano: un soporte de cuerno para un dedo testarudo, una carta enviada desde el lecho de enfermo. Gracias a detalles así, una figura de los libros de historia se convierte en un paciente que me imagino sin esfuerzo en mi propia sala de espera.Często najbliższy kontakt ze starożytnością daje coś na tyle małego, że mieści się w dłoni: rogowa podpórka dla upartego palca, list wysłany z łoża boleści. Dzięki takim szczegółom postać z podręcznika historii staje się pacjentem, którego bez trudu wyobrażam sobie we własnej poczekalni.

Sources and further readingИсточники и что почитать дальшеFuentes y lecturas recomendadasŹródła i dalsza lektura

19

Ancient texts are cited by book and section, because page numbers and translations vary. Throughout the article, what the sources actually record is kept separate from retrospective diagnosis.Античные тексты цитируются по книгам и разделам, поскольку пагинация и переводы различаются. На протяжении всей статьи то, что действительно сообщают источники, отделено от ретроспективного диагноза.Los textos antiguos se citan por libro y sección, porque la paginación y las traducciones varían. A lo largo del artículo, lo que las fuentes registran realmente se mantiene separado del diagnóstico retrospectivo.Teksty starożytne cytowane są według ksiąg i rozdziałów, ponieważ paginacja i przekłady się różnią. W całym artykule to, co źródła faktycznie odnotowują, jest oddzielone od diagnozy retrospektywnej.

  1. 1
    Suetonius. Life of Galba, 21.1. English translation by J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, 1914; compare the Latin wording articulari morbo. English text · Latin textСветоний. «Гальба», 21.1. Английский перевод Дж. К. Рольфа, Loeb Classical Library, 1914; ср. латинское articulari morbo. Английский текст · Латинский текстSuetonio. Vida de Galba, 21.1. Traducción inglesa de J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, 1914; compárese con el latín articulari morbo. Texto en inglés · Texto en latínSwetoniusz. Galba, 21.1. Przekład angielski J. C. Rolfe’a, Loeb Classical Library, 1914; por. łacińskie articulari morbo. Tekst angielski · Tekst łaciński
  2. 2
    Richette P, et al. 2018 updated European League Against Rheumatism evidence-based recommendations for the diagnosis of gout. Annals of the Rheumatic Diseases. PMID 31167758. Research articleRichette P, et al. 2018 updated European League Against Rheumatism evidence-based recommendations for the diagnosis of gout. Annals of the Rheumatic Diseases. PMID 31167758. Научная статьяRichette P, et al. 2018 updated European League Against Rheumatism evidence-based recommendations for the diagnosis of gout. Annals of the Rheumatic Diseases. PMID 31167758. Artículo científicoRichette P, et al. 2018 updated European League Against Rheumatism evidence-based recommendations for the diagnosis of gout. Annals of the Rheumatic Diseases. PMID 31167758. Artykuł naukowy
  3. 3
    National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Gout. Clinical background on urate crystals, risk factors and tophi. NIAMSNational Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Gout. Клинические сведения о кристаллах уратов, факторах риска и тофусах. NIAMSNational Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Gout. Información clínica sobre los cristales de urato, los factores de riesgo y los tofos. NIAMSNational Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Gout. Informacje kliniczne o kryształach moczanów, czynnikach ryzyka i guzkach dnawych. NIAMS
  4. 4
    Resnick D, Shaul SR, Robins JM. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis (DISH): Forestier’s disease with extraspinal manifestations. Radiology. 1975;115:513–524. PMID 1129458. Research articleResnick D, Shaul SR, Robins JM. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis (DISH): Forestier’s disease with extraspinal manifestations. Radiology. 1975;115:513–524. PMID 1129458. Научная статьяResnick D, Shaul SR, Robins JM. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis (DISH): Forestier’s disease with extraspinal manifestations. Radiology. 1975;115:513–524. PMID 1129458. Artículo científicoResnick D, Shaul SR, Robins JM. Diffuse idiopathic skeletal hyperostosis (DISH): Forestier’s disease with extraspinal manifestations. Radiology. 1975;115:513–524. PMID 1129458. Artykuł naukowy
  5. 5
    The Metropolitan Museum of Art. Jubilee Relief of Ramesses II. Object 05.4.256. Curatorial account of his reign and monuments. Museum recordМетрополитен-музей. Jubilee Relief of Ramesses II, инв. 05.4.256. Кураторское описание его царствования и памятников. Страница музеяMuseo Metropolitano de Arte de Nueva York. Jubilee Relief of Ramesses II, objeto 05.4.256. Descripción curatorial de su reinado y sus monumentos. Ficha del museoMetropolitan Museum of Art (Nowy Jork). Jubilee Relief of Ramesses II, obiekt 05.4.256. Opis kuratorski panowania i budowli Ramzesa. Karta muzealna
  6. 6
    Chhem RK, Schmit P, Faure C. Did Ramesses II really have ankylosing spondylitis? A reappraisal. Canadian Association of Radiologists Journal. 2004;55:211–217. PMID 15362343. Research articleChhem RK, Schmit P, Faure C. Did Ramesses II really have ankylosing spondylitis? A reappraisal. Canadian Association of Radiologists Journal. 2004;55:211–217. PMID 15362343. Научная статьяChhem RK, Schmit P, Faure C. Did Ramesses II really have ankylosing spondylitis? A reappraisal. Canadian Association of Radiologists Journal. 2004;55:211–217. PMID 15362343. Artículo científicoChhem RK, Schmit P, Faure C. Did Ramesses II really have ankylosing spondylitis? A reappraisal. Canadian Association of Radiologists Journal. 2004;55:211–217. PMID 15362343. Artykuł naukowy
  7. 7
    Saleem SN, Hawass Z. Ankylosing spondylitis or diffuse idiopathic skeletal hyperostosis in royal Egyptian mummies of the 18th–20th Dynasties? Computed tomography and archaeology studies. Arthritis & Rheumatology. 2014;66:3311–3316. doi:10.1002/art.38864. Research articleSaleem SN, Hawass Z. Ankylosing spondylitis or diffuse idiopathic skeletal hyperostosis in royal Egyptian mummies of the 18th–20th Dynasties? Computed tomography and archaeology studies. Arthritis & Rheumatology. 2014;66:3311–3316. doi:10.1002/art.38864. Научная статьяSaleem SN, Hawass Z. Ankylosing spondylitis or diffuse idiopathic skeletal hyperostosis in royal Egyptian mummies of the 18th–20th Dynasties? Computed tomography and archaeology studies. Arthritis & Rheumatology. 2014;66:3311–3316. doi:10.1002/art.38864. Artículo científicoSaleem SN, Hawass Z. Ankylosing spondylitis or diffuse idiopathic skeletal hyperostosis in royal Egyptian mummies of the 18th–20th Dynasties? Computed tomography and archaeology studies. Arthritis & Rheumatology. 2014;66:3311–3316. doi:10.1002/art.38864. Artykuł naukowy
  8. 8
    Toledo Museum of Art (Ohio). Lion Hunt Scarab of Amenhotep III. Object 1927.73. Inscription and interpretation of the royal claim concerning 102 lions. Museum recordХудожественный музей Толедо (Огайо). Lion Hunt Scarab of Amenhotep III, инв. 1927.73. Надпись и толкование царского заявления о 102 львах. Страница музеяMuseo de Arte de Toledo (Ohio, EE. UU.). Lion Hunt Scarab of Amenhotep III, objeto 1927.73. Inscripción e interpretación de la afirmación real sobre los 102 leones. Ficha del museoToledo Museum of Art (Ohio, USA). Lion Hunt Scarab of Amenhotep III, obiekt 1927.73. Inskrypcja i interpretacja królewskiej deklaracji o 102 lwach. Karta muzealna
  9. 9
    Hawass Z, et al. Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study. BMJ. 2012;345:e8268. doi:10.1136/bmj.e8268. Research articleHawass Z, et al. Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study. BMJ. 2012;345:e8268. doi:10.1136/bmj.e8268. Научная статьяHawass Z, et al. Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study. BMJ. 2012;345:e8268. doi:10.1136/bmj.e8268. Artículo científicoHawass Z, et al. Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study. BMJ. 2012;345:e8268. doi:10.1136/bmj.e8268. Artykuł naukowy
  10. 10
    Athenaeus. The Deipnosophists, 12.51 (536e–f), quoting Phylarchus, Histories, Book 22. Translation by C. D. Yonge, 1854, reproduced by Attalus. Primary textАфиней. «Пир мудрецов», 12.51 (536e–f), со ссылкой на Филарха, «Истории», кн. 22. Английский перевод Ч. Д. Йонга, 1854, на сайте Attalus. ПервоисточникAteneo. Banquete de los eruditos, 12.51 (536e–f), citando a Filarco, Historias, libro 22. Traducción inglesa de C. D. Yonge, 1854, reproducida en Attalus. Fuente primariaAtenajos. Uczta mędrców, 12.51 (536e–f), za Filarchosem, Historie, księga 22. Przekład angielski C. D. Yonge’a, 1854, w serwisie Attalus. Źródło
  11. 11
    Pliny the Elder. Natural History, 23.58 (chapter 27). The Latin describes a severe disease of the feet; English translations commonly interpret it as gout. Latin text · English textПлиний Старший. «Естественная история», 23.58 (гл. 27). В латинском тексте — тяжёлая болезнь ног; английские переводы обычно толкуют её как подагру. Латинский текст · Английский текстPlinio el Viejo. Historia natural, 23.58 (cap. 27). El latín describe una enfermedad grave de los pies; las traducciones inglesas suelen interpretarla como gota. Texto en latín · Texto en inglésPliniusz Starszy. Historia naturalna, 23.58 (rozdz. 27). Łacina mówi o ciężkiej chorobie stóp; przekłady angielskie zwykle interpretują ją jako dnę. Tekst łaciński · Tekst angielski
  12. 12
    Suetonius. Life of Augustus, 80–82. English translations describe left-sided weakness, cold-related finger difficulty, a horn support and therapeutic bathing. University-hosted text · Loeb translationСветоний. «Божественный Август», 80–82. Английские переводы описывают левостороннюю слабость, трудности с пальцем на холоде, роговую подпорку и лечебные ванны. Текст на сайте университета · Перевод LoebSuetonio. Vida de Augusto, 80–82. Las traducciones inglesas describen debilidad del lado izquierdo, dificultades con un dedo a causa del frío, un soporte de cuerno y baños terapéuticos. Texto en un sitio universitario · Traducción de la LoebSwetoniusz. Boski August, 80–82. Przekłady angielskie opisują osłabienie lewej strony ciała, kłopoty z palcem na zimnie, rogową podpórkę i kąpiele lecznicze. Tekst na stronie uniwersytetu · Przekład Loeb
  13. 13
    Damiani E, Galassi FM, Elice M. Did Suetonius really call gout morbus dominorum? A philological and historico-medical reconstruction. Clinical Rheumatology. 2023;42:3153–3158. doi:10.1007/s10067-023-06688-4. Research articleDamiani E, Galassi FM, Elice M. Did Suetonius really call gout morbus dominorum? A philological and historico-medical reconstruction. Clinical Rheumatology. 2023;42:3153–3158. doi:10.1007/s10067-023-06688-4. Научная статьяDamiani E, Galassi FM, Elice M. Did Suetonius really call gout morbus dominorum? A philological and historico-medical reconstruction. Clinical Rheumatology. 2023;42:3153–3158. doi:10.1007/s10067-023-06688-4. Artículo científicoDamiani E, Galassi FM, Elice M. Did Suetonius really call gout morbus dominorum? A philological and historico-medical reconstruction. Clinical Rheumatology. 2023;42:3153–3158. doi:10.1007/s10067-023-06688-4. Artykuł naukowy
  14. 14
    Cassius Dio. Roman History, 77.13–16 in the linked edition (book numbering varies). The British campaign, the litter and the description of gout. Primary textДион Кассий. «Римская история», 77.13–16 по указанному изданию (нумерация книг различается). Британский поход, носилки и описание подагры. ПервоисточникDion Casio. Historia romana, 77.13–16 en la edición enlazada (la numeración de los libros varía). La campaña británica, la litera y la descripción de la gota. Fuente primariaKasjusz Dion. Historia rzymska, 77.13–16 według podlinkowanego wydania (numeracja ksiąg bywa różna). Kampania brytyjska, lektyka i opis dny. Źródło
  15. 15
    Herodian. History of the Empire, 3.14.2–3. Translation by Edward C. Echols, 1961, reproduced by Livius. Primary textГеродиан. «История императорской власти после Марка», 3.14.2–3. Английский перевод Эдварда К. Эколса, 1961, на сайте Livius. ПервоисточникHerodiano. Historia del Imperio romano después de Marco Aurelio, 3.14.2–3. Traducción inglesa de Edward C. Echols, 1961, reproducida en Livius. Fuente primariaHerodian. Historia cesarstwa rzymskiego po Marku, 3.14.2–3. Przekład angielski Edwarda C. Echolsa, 1961, w serwisie Livius. Źródło
  16. 16
    Procopius. Buildings, 1.7.6–16. Loeb Classical Library translation. The knee illness, the preceding fast and the reported healing through relics. Primary textПрокопий Кесарийский. «О постройках», 1.7.6–16. Перевод Loeb Classical Library. Болезнь колена, предшествовавший ей пост и исцеление мощами. ПервоисточникProcopio. Sobre los edificios, 1.7.6–16. Traducción de la Loeb Classical Library. La enfermedad de la rodilla, el ayuno previo y la curación atribuida a las reliquias. Fuente primariaProkopiusz z Cezarei. O budowlach, 1.7.6–16. Przekład Loeb Classical Library. Choroba kolana, poprzedzający ją post i uzdrowienie za sprawą relikwii. Źródło
  17. 17
    Theophylact Simocatta. History, 8.9.7–11 and 8.11. Translated by Michael and Mary Whitby. Oxford University Press, 1986. Flight and gout: pp. 227–228; execution: pp. 230–231.Феофилакт Симокатта. «История», 8.9.7–11 и 8.11. Английский перевод Майкла и Мэри Уитби. Oxford University Press, 1986. Бегство и подагра: с. 227–228; казнь: с. 230–231.Teofilacto Simocates. Historia, 8.9.7–11 y 8.11. Traducción inglesa de Michael y Mary Whitby. Oxford University Press, 1986. Huida y gota: pp. 227–228; ejecución: pp. 230–231.Teofilakt Symokatta. Historia, 8.9.7–11 i 8.11. Przekład angielski Michaela i Mary Whitbych. Oxford University Press, 1986. Ucieczka i dna: s. 227–228; egzekucja: s. 230–231.
  18. 18
    Gregory the Great. Letter of August 599 to Venantius and Italica. Registrum Epistolarum, 9.232 in the Ewald–Hartmann edition. Latin text and English translation, Epistolae, Columbia University. LetterГригорий Великий. Письмо Венанцию и Италике, август 599 г. Registrum Epistolarum, 9.232 по изданию Эвальда и Гартмана. Латинский текст и английский перевод, Epistolae, Колумбийский университет. ПисьмоGregorio Magno. Carta de agosto de 599 a Venancio e Itálica. Registrum Epistolarum, 9.232 en la edición de Ewald y Hartmann. Texto latino y traducción inglesa, Epistolae, Universidad de Columbia. CartaGrzegorz Wielki. List do Wenancjusza i Italiki, sierpień 599. Registrum Epistolarum, 9.232 w wydaniu Ewalda i Hartmanna. Tekst łaciński i przekład angielski, Epistolae, Columbia University. List
  19. 19
    Gregory the Great. Letter to Rusticiana, February 601. Latin text and English translation, Epistolae, Columbia University. LetterГригорий Великий. Письмо Рустициане, февраль 601 г. Латинский текст и английский перевод, Epistolae, Колумбийский университет. ПисьмоGregorio Magno. Carta a Rusticiana, febrero de 601. Texto latino y traducción inglesa, Epistolae, Universidad de Columbia. CartaGrzegorz Wielki. List do Rusticiany, luty 601. Tekst łaciński i przekład angielski, Epistolae, Columbia University. List
© 2026 Olga Goodman, MD · RheumaView™

IllustrationИллюстрацияIlustraciónIlustracja

Open original imageОткрыть оригинал изображенияAbrir imagen originalOtwórz oryginalną ilustrację

Share this page

FacebookLinkedInXWhatsAppTelegram

Topics: Clinical reasoningCrystal arthritisDiagnostic evidenceDISHGoutMedical essays